Myśl i wola

Pierwszy czasownik myślenia to po chińsku 想 xiǎng. Łączy on 相, który daje brzmienie (i który znaczy też „przyglądać się uważnie”), oraz serce, 心. Ale 想 nie tylko myśli: on także chce. 我想去中国 wǒ xiǎng qù Zhōngguó to „mam ochotę pojechać do Chin”, a nie „myślę o wyjeździe do Chin”. Służy nawet do wyrażania tęsknoty: 我想你, „tęsknię za tobą”. Myśleć, chcieć, tęsknić: jeden czasownik tam, gdzie polski ma trzy. Zresztą właśnie dlatego ta strona łączy myśl i wolę (serce, którym starożytni Chińczycy myśleli, było już w centrum strony Charakter i emocje).

Żeby wyrazić swoje zdanie, ma się wybór. 觉得 juéde, „uważać, mieć wrażenie”, jest najczęstsze i najlżejsze: 我觉得很好, „uważam, że jest dobrze”. 认为 rènwéi jest bardziej przemyślane, bardziej książkowe. Uwaga na trzecie, 以为 yǐwéi: najczęściej znaczy „błędnie sądzić”. 我以为你是中国人 to „myślałem, że jesteś Chińczykiem”… a nie jesteś. Uczeń, który pisze 我以为汉语很有意思, żeby powiedzieć, że chiński wydaje mu się ciekawy, daje więc do zrozumienia, że zmienił zdanie (a to zapewne nie jest wiadomość, którą chciał przekazać swojemu nauczycielowi).

Ta sama subtelność dotyczy „wiedzieć” i „rozumieć”. 知道 zhīdào to znać fakt: godzinę, nazwisko, adres. 懂 dǒng i 明白 míngbai, dosłownie „jasny i biały” ⟶ oczywisty, to rozumieć, co się do nas mówi. 理解 lǐjiě idzie dalej: rozumieć czyjeś racje, 我理解你, „rozumiem cię”. Na lekcji często słyszę 我不知道 z ust ucznia, który nie zrozumiał pytania. Tymczasem chciał powiedzieć 我没听懂, „nie zrozumiałem (tego, co usłyszałem)”. Dla Polaka ta różnica nie jest oczywista, ale Chińczycy słyszą ją od razu.

Pamięć przechodzi przez 记 jì, który ma klucz mowy, 言: najpierw znaczył notować, zapisywać. Znajdziemy go w 日记, pamiętniku, czyli zapiskach z każdego dnia, i w 记者, „ten, kto notuje” ⟶ dziennikarz. 记得 jìde to pamiętać; 记住 jìzhù, z 住 „trzymać, utrwalać”, to sprawić, żeby zostało ⟶ zapamiętać. A zapomnienie, 忘 wàng, można wyczytać z samego znaku: 亡 „zniknąć” nad sercem 心 ⟶ to, co zniknęło z serca. Chińska szkoła długo stawiała na 死记硬背 sǐ jì yìng bèi, „zapamiętywać na śmierć i recytować na siłę” ⟶ wkuwanie bez zrozumienia. Konfucjusz podchodził do tego nieufnie już wtedy: 学而不思则罔，思而不学则殆, „Słuchanie lub czytanie bez zastanowienia to próżne zajęcie; rozmyślanie bez książki i mistrza jest niebezpieczne” (Dialogi konfucjańskie II, 15, na naszej stronie Rozdział 2 Konfuciusza). Lepiej bym tego nie ujął. Znaków trzeba uczyć się na pamięć, nie ma na to rady, ale znak zrozumiany zapamiętuje się dziesięć razy lepiej niż znak wyrecytowany.

Inteligencja zaczyna się z kolei od zmysłów. 聪明 cōngming łączy 聪, który ma w sobie ucho 耳 i znaczył „mieć wyostrzony słuch”, oraz 明, „jasny, świetlisty”, czyli ostry wzrok. Być inteligentnym znaczyło najpierw dobrze słyszeć i dobrze widzieć (zmysły mają zresztą własną stronę, Pięć zmysłów, gdzie znajdziesz też 注意, 观察 i 发现). Wraz z nowoczesną medycyną myśl przeniosła się potem z serca do mózgu, 脑 nǎo. Stąd 动脑筋 dòng nǎojīn, „poruszyć nerwy mózgu” ⟶ łamać sobie głowę, i 电脑 diànnǎo, komputer, dosłownie „elektryczny mózg”. I stąd dziś 人工智能, sztuczna inteligencja. Serce jednak nie zniknęło: kiedy dobrze słuchamy, wciąż jesteśmy 专心, „z sercem skupionym”.

Wola ma dwa kluczowe znaki i oba stoją na sercu. 志 zhì pisano pierwotnie z 之 „iść” (dzisiejsze 士 to zniekształcenie) ⟶ tam, dokąd idzie serce, ambicja. 意 yì to 音 „dźwięk” nad 心 ⟶ „dźwięk serca”, zamiar. Stąd 意志, wola, i przysłowie 有志者事竟成 yǒu zhì zhě shì jìng chéng, „kto ma wolę, ten w końcu osiągnie cel”: tak miał powiedzieć cesarz 刘秀 Liú Xiù, założyciel dynastii Wschodniej Han, do swojego generała 耿弇 Gěng Yǎn, który wygrał militarny zakład, choć wszyscy uważali to za niemożliwe. Nasze „dla chcącego nic trudnego”.

Pozostaje zdecydować, a to wcale nie jest najłatwiejsze. O 犹豫 yóuyù, „wahać się”, długo opowiadano historię dwóch nieufnych zwierząt: 犹 to rodzaj małpy, która przy najmniejszym hałasie wspina się na drzewo, potem schodzi, potem znów wchodzi, a 豫 to duże zwierzę (słoń, 象, jest w znaku), które posuwa się naprzód tylko badając grunt. Językoznawcy widzą w tym raczej dwusylabowe słowo, którego znaki zapisują tylko brzmienie, i myślę, że mają rację. Ale obraz jest zbyt piękny, żeby go nie opowiedzieć. Dzisiejszy chiński mówi też 纠结 jiūjié, „splątany, zawęźlony” ⟶ rozdarty między dwoma wyborami. A 三思而后行, „trzy razy pomyśleć, zanim się coś zrobi”, też pochodzi z Dialogów konfucjańskich (V, 19). Tyle że Konfucjusz mówił tam coś odwrotnego: kiedy mówią mu, że pewien minister trzy razy się zastanawia, zanim coś zrobi, odpowiada „Wystarczy zastanowić się dwa razy” (zob. naszą stronę Rozdział 5 Dialogów konfucjańskich). Przysłowie zachowało liczbę i zapomniało o nauce.

Uwaga zależy wreszcie od tego, czy umysł zostaje, czy odchodzi. 走神 zǒushén to „duch, który idzie na spacer” ⟶ wyłączyć się. 发呆 fādāi: zastygnąć, bujać w obłokach. 心不在焉 xīn bú zài yān, „serca tu nie ma” ⟶ roztargniony (焉 to tutaj słowo z klasycznego chińskiego, „tam, tu”). A kiedy ktoś przeprasza za kłopot, mówi 不好意思 bù hǎoyìsi, i jest to odwrotność 好意思, „mieć czelność, śmieć” ⟶ nie śmieć, czuć się nieswojo ⟶ jest mi głupio, przepraszam. To wyrażenie jest wszędzie, na ulicy i w biurze. Kiedy już je wyłowisz, usłyszysz je dziesięć razy dziennie.

Kliknij dowolny znak na stronie: jego kolejność kresek pokaże się kreska po kresce, ze strzałką, która podaje kierunek kreślenia.