Rozdział 5 Dialogów konfucjańskich

子zǐ谓wèi公冶长gōngyěcháng：“可kě妻qī也yě。虽suī在zài缧绁léixiè之zhī中zhōng，非fēi其qí罪zuì也yě。”以yǐ其qí子zǐ妻qī之zhī。子zǐ谓wèi南容nányóng：“邦bāng有yǒu道dào，不bù废fèi；邦bāng无wú道dào，免miǎn于yú刑xíng戮lù。”以yǐ其qí兄xiōng之zhī子zǐ妻qī之zhī。

V.1. Mistrz powiedział, że Gongye Chang jest człowiekiem, któremu można stosownie dać córkę za żonę; że choć przebywał w okowach, nie zasłużył na żadną karę. Dał mu swą córkę za żonę. Mistrz powiedział, że Nanyong w dobrze rządzonym państwie zawsze sprawowałby urząd; że w źle rządzonym państwie potrafiłby ujść mękom i karze śmierci. Dał mu za żonę córkę swego brata.

子zǐ谓wèi子贱zǐjiàn：“君子jūnzǐ哉zāi若ruò人rén！鲁lǔ无wú君子jūnzǐ，斯sī焉yān取qǔ斯sī？”

V.2. Mistrz powiedział o Zijianie: — Jakaż mądrość jest w tym człowieku! Gdyby w księstwie Lu nie było mędrców, skądże zaczerpnąłby taką mądrość?

子贡zǐgòng问wèn曰yuē：“赐cì也yě何hé如rú？”子zǐ曰yuē：“汝rǔ器qì也yě。”曰yuē：“何hé器qì也yě？”曰yuē：“琏liǎn瑚hú也yě。”

V.3. Zigong zapytał: — Co powiesz o mnie? Mistrz odrzekł: — Jesteś naczyniem. Zigong ciągnął dalej: — Jakim naczyniem? — Naczyniem na ofiary, rzekł Konfucjusz.

或huò曰yuē：“雍yōng也yě仁rén而ér不bù佞nìng。”子zǐ曰yuē：“焉yān用yòng佞nìng？御yù人rén以yǐ口kǒu给jǐ，屡lǚ憎zēng于yú人rén，不bù知zhī其qí仁rén。焉yān用yòng佞nìng？”

V.4. Ktoś powiedział: — Yong jest bardzo cnotliwy, lecz mało biegły w mowie. Mistrz odrzekł: — Cóż pomaga być biegłym w mowie? Ci, którzy przyjmują wszystkich pięknymi słowami, płynącymi jedynie z warg, a nie z serca, często stają się nienawistni. Nie wiem, czy Yong jest cnotliwy; lecz cóż by mu pomogła biegłość w mowie?

子zǐ使shǐ漆雕开qīdiāokāi仕shì。对duì曰yuē：“吾wú斯sī之zhī未wèi能néng信xìn。”子zǐ说yuè。

V.5. Gdy Mistrz zachęcił Qidiaokaia, by objął urząd, ten odpowiedział: — Nie doszedłem jeszcze do doskonałego poznania. Ta odpowiedź ucieszyła Mistrza.

子zǐ曰yuē：“道dào不bù行xíng，乘chéng桴fú浮fú于yú海hǎi，从cóng我wǒ者zhě其qí由yóu与yú！”子路zǐlù闻wén之zhī喜xǐ。子zǐ曰yuē：“由yóu也yě好hào勇yǒng过guò我wǒ，无wú所suǒ取qǔ材cái。”

V.6. Mistrz powiedział: — Moja nauka nie jest wcielana w czyn. Gdybym wsiadł na tratwę i powierzył się falom morza, czyż nie You byłby tym, który by mnie naśladował? Zilu, słysząc te słowa, doznał wielkiej radości. Mistrz powiedział: — You ma więcej śmiałości niż ja; lecz brak mu rozeznania potrzebnego do trafnego sądu.

孟武伯mèngwǔbó问wèn：“子路zǐlù仁rén乎hū？”子zǐ曰yuē：“不bù知zhī也yě。”又yòu问wèn。子zǐ曰yuē：“由yóu也yě，千qiān乘shèng之zhī国guó，可kě使shǐ治zhì其qí赋fù也yě。不bù知zhī其qí仁rén也yě。”“求qiú也yě何hé如rú？”子zǐ曰yuē：“求qiú也yě，千qiān室shì之zhī邑yì，百bǎi乘shèng之zhī家jiā，可kě使shǐ为wéi之zhī宰zǎi也yě。不bù知zhī其qí仁rén也yě。”“赤chì也yě何hé如rú？”子zǐ曰yuē：“赤chì也yě，束shù带dài立lì于yú朝cháo，可kě使shǐ与yú宾bīn客kè言yán也yě。不bù知zhī其qí仁rén也yě。”

V.7. Meng Wubo zapytał: « Czy Zilu jest cnotliwy? » Mistrz odrzekł: « Nie wiem. » Zapytał ponownie. Mistrz odrzekł: « You potrafi sformować wojsko księstwa posiadającego tysiąc rydwanów bojowych. Nie wiem, czy jego cnota jest doskonała. » Zapytał: « Co sądzisz o Qiu? » Mistrz odrzekł: « Qiu potrafi rządzić miastem tysiąca rodzin albo domem wielkiego prefekta, który ma sto rydwanów bojowych. Nie wiem, czy jest doskonale cnotliwy. » Zapytał: « Co powiesz o Chi? » Mistrz odrzekł: « Chi potrafiłby stać w dworskim stroju przy boku księcia i rozmawiać z gośćmi i przybyszami. Nie wiem, czy jego cnota jest doskonała. »

子zǐ谓wèi子贡zǐgòng曰yuē：“汝rǔ与yú回huí也yě孰shú愈yù？”对duì曰yuē：“赐cì也yě何hé敢gǎn望wàng回huí。回huí也yě闻wén一yī以yǐ知zhī十shí，赐cì也yě闻wén一yī以yǐ知zhī二èr。”子zǐ曰yuē：“弗fú如rú也yě。吾wú与yú汝rǔ弗fú如rú也yě。”

V.8. Mistrz rzekł do Zigonga: — Który z dwóch przewyższa drugiego, ty czy Hui? Zigong odrzekł: — Jakże ośmieliłbym się porównywać z Huiem? Huiowi wystarczy usłyszeć wyjaśnienie jednej rzeczy, by pojął dziesięć. Ja, gdy usłyszę wyjaśnienie jednej, pojmuję tylko dwie. Mistrz powiedział: — Jesteś od niego niższy; zgadzam się z tobą, jesteś od niego niższy.

宰予zǎiyú旦dàn寝qǐn，子zǐ曰yuē：“朽xiǔ木mù，不bù可kě雕diāo也yě；粪fèn土tǔ之zhī墙qiáng，不bù可kě圬wū也yě。于yú予yú与yú何hé诛zhū？”

V.9. Zaiyu pozostawał w łóżku za dnia. Mistrz powiedział: — Kawałka spróchniałego drewna nie da się rzeźbić; muru z gnoju i błota nie da się otynkować. Cóż pomaga karcić Yu? Dawniej, gdy usłyszałem człowieka mówiącego, wierzyłem, że jego postępowanie odpowiada jego słowom. Teraz, gdy usłyszę człowieka mówiącego, obserwuję następnie, czy jego czyny odpowiadają jego słowom. To Yu sprawił, że zmieniłem regułę moich sądów.

子zǐ曰yuē：“始shǐ吾wú于yú人rén也yě，听tīng其qí言yán而ér信xìn其qí行xíng；今jīn吾wú于yú人rén也yě，听tīng其qí言yán而ér观guān其qí行xíng。于yú予yú与yú改gǎi是shì。”

V.10. Mistrz powiedział: — Nie widziałem jeszcze człowieka o nieugiętej stałości ducha. Ktoś powiedział: — Shen Chang. Mistrz odrzekł: — Chang jest niewolnikiem swych namiętności; jakże miałby mieć stałość ducha?

子贡zǐgòng曰yuē：“我wǒ不bù欲yù人rén之zhī加jiā诸zhū我wǒ也yě，吾wú亦yì欲yù无wú加jiā诸zhū人rén。”子zǐ曰yuē：“赐cì也yě，非fēi尔ěr所suǒ及jí也yě。”

V.11. Zigong powiedział: — Czego nie chcę, by inni mi czynili, tego pragnę nie czynić innym. Mistrz odrzekł: — Sei, nie osiągnąłeś jeszcze tej doskonałości.

子贡zǐgòng曰yuē：“夫子fūzǐ之zhī文章wénzhāng，可kě得dé而ér闻wén也yě；夫子fūzǐ之zhī言yán性xìng与yú天tiān道dào，不bù可kě得dé而ér闻wén也yě。”

V.12. Zigong powiedział: — Wszystkim uczniom dane jest słuchać nauk Mistrza o postawie ciała i obyczajności, lecz nie jego pouczeń o naturze człowieka i działaniu Nieba.

子路zǐlù有yǒu闻wén，未wèi之zhī能néng行xíng，唯wéi恐kǒng有yǒu闻wén。

V.13. Gdy Zilu otrzymał jakąś naukę, lękał się otrzymać nową, dopóki nie zdołał wcielić pierwszej w czyn.

子贡zǐgòng问wèn曰yuē：“孔文子kǒngwénzǐ何hé以yǐ谓wèi之zhī文wén也yě？”子zǐ曰yuē：“敏mǐn而ér好hào学xué，不bù耻chǐ下xià问wèn，是shì以yǐ谓wèi之zhī文wén也yě。”

V.14. Zigong zapytał, dlaczego Kong Wenzi otrzymał po śmierci imię Wen, Wytworny lub Wykształcony. Mistrz odrzekł: — Choć był bardzo inteligentny, lubił, gdy go pouczano; nie wstydził się pytać nawet niższych od siebie. Z tego powodu otrzymał pośmiertne imię Wen.

Przypisy: Nanyong, uczeń Konfucjusza, mieszkał w Nangong. Nazywał się Tao i Guo. Jego przydomek brzmiał Ziyong, a imię pośmiertne Jingshou. Był starszym bratem Meng Yi.

子zǐ谓wèi子产zǐchǎn：“有yǒu君子jūnzǐ之zhī道dào四sì焉yān：其qí行xíng己jǐ也yě恭gōng，其qí事shì上shàng也yě敬jìng，其qí养yǎng民mín也yě惠huì，其qí使shǐ民mín也yě义yì。”

V.15. Mistrz powiedział, że Zichan doskonale praktykował cztery cnoty: mianowicie szacunek wobec równych sobie, poważanie wobec przełożonych, dobroczynność wobec ludu i sprawiedliwość wobec poddanych.

子zǐ曰yuē：“晏平仲yànpíngzhòng善shàn与yú人rén交jiāo，久jiǔ而ér敬jìng之zhī。”

V.16. Mistrz powiedział: — Yan Pingzhong jest godny podziwu w stosunkach z przyjaciółmi; jakkolwiek długo trwałaby ich zażyłość, zawsze traktuje ich z szacunkiem.

子zǐ曰yuē：“臧文仲zāngwénzhòng居jū蔡cài，山shān节jié藻zǎo棁zhuō，何hé如rú其qí知zhì也yě？”

V.17. Mistrz powiedział: — Zang Wenzhong kazał wznieść, aby pomieścić wielkiego żółwia, budowlę, na której rzeźba przedstawiła góry na głowicach kolumn, a malarstwo ukazało morskie wodorosty na kolumienkach dachu. Czyż można powiedzieć, że był to człowiek światły?

Przypisy: Zang Wenzhong, imieniem Chen, głowa rodu Zang Sun, był wielkim prefektem w księstwie Lu. Cai, wielki żółw, tak nazwany, ponieważ pochodził z kraju Cai (dziś włączonego do Zhou Ning Fu, prowincja Henan). Wenzhong wierzył, że żółw otoczony tylu zaszczytami z pewnością sprowadzi łaski niebios. Nie wiedział, że żółw służy jedynie do wróżbiarstwa, że może tylko dawać pomyślne lub niepomyślne wróżby, lecz nie może rozdawać dóbr i nieszczęść. Czy zasługiwał, by uchodzić za człowieka światłego?

子张zǐzhāng问wèn曰yuē：“令尹子文língyǐnzǐwén三sān仕shì为wéi令尹língyǐn，无wú喜xǐ色sè；三sān已yǐ之zhī，无wú愠yùn色sè。旧jiù令尹língyǐn之zhī政zhèng，必bì以yǐ告gào新xīn令尹língyǐn。何hé如rú？”子zǐ曰yuē：“忠zhōng矣yǐ！”曰yuē：“仁rén矣yǐ乎hū？”子zǐ曰yuē：“未wèi知zhī。焉yān得dé仁rén？”“崔子cuīzǐ弑shì齐君qíjūn，陈文子chénwénzǐ有yǒu马mǎ十shí乘shèng，弃qì而ér违wéi之zhī。至zhì于yú他tā邦bāng，则zé曰yuē：‘犹yóu吾wú大dà夫fū崔子cuīzǐ也yě。’违wéi之zhī。至zhì一yī邦bāng，则zé又yòu曰yuē：‘犹yóu吾wú大dà夫fū崔子cuīzǐ也yě。’违wéi之zhī。何hé如rú？”子zǐ曰yuē：“清qīng矣yǐ。”曰yuē：“仁rén矣yǐ乎hū？”子zǐ曰yuē：“未wèi知zhī。焉yān得dé仁rén？”

V.18. Zizhang powiedział: — Ziwen, pierwszy minister Chu, trzykrotnie był wynoszony do zaszczytów i mianowany pierwszym ministrem; nie okazywał z tego żadnej radości. Trzykrotnie został pozbawiony urzędu; nie okazywał z tego żadnego niezadowolenia. Opuszczając urząd pierwszego ministra, oznajmiał swemu następcy swe czynności urzędowe. Co należy o nim sądzić? Mistrz powiedział: — Był wierny powinności. Zizhang ciągnął dalej: — Czy jego cnota była doskonała? Mistrz odrzekł: — Nie wiem; czyż jego obojętność wobec urzędów jest doskonałością? Zizhang powiedział: — Cuizi, zabiwszy swego księcia, księcia Qi, — Chen Wenzi, który miał dziesięć zaprzęgów po cztery konie, porzucił swe bogactwa i opuścił ziemię rodzinną. Przybywszy do innego księstwa, rzekł: « Tutaj urzędnicy podobni są naszemu wielkiemu prefektowi Cuizi. » I odszedł. Ilekroć przybywał do nowego księstwa, zawsze mówił: « Tutaj urzędnicy podobni są naszemu wielkiemu prefektowi Cuizi. » I usuwał się. Co należy o nim sądzić? Mistrz odrzekł: — Lękał się najmniejszej zmazy. Zizhang ciągnął dalej: — Czy jego cnota była doskonała? Konfucjusz odrzekł: — Nie wiem; czy osiągnął doskonałość cnoty?

季文子jìwénzǐ三sān思sī而ér后hòu行xíng。子zǐ闻wén之zhī，曰yuē：“再zài，斯sī可kě矣yǐ！”

V.19. Ji Wenzi rozważał wielokrotnie, zanim coś uczynił. Mistrz, dowiedziawszy się o tym, powiedział: — Wystarczy rozważyć dwa razy.

Przypisy: Ji Wenzi, imieniem Xingfu, był wielkim prefektem w księstwie Lu. Zanim coś uczynimy, należy rozważyć, lecz nie za wiele. Po dwukrotnym rozważeniu można powziąć postanowienie. Trzeci namysł rodzi mało chwalebne zamiary i zaciemnia myśli, zamiast je rozjaśnić. Rzecz w tym, by za regułę swych czynów obrać sprawiedliwość.

子zǐ曰yuē：“宁武子níngwǔzǐ，邦bāng有yǒu道dào，则zé知zhì；邦bāng无wú道dào，则zé愚yú。其qí知zhì可kě及jí也yě；其qí愚yú不bù可kě及jí也yě。”

V.20. Mistrz powiedział: — Ning Wuzu, dopóki państwo było dobrze rządzone, okazywał się roztropny, a gdy państwo było źle rządzone, okazywał się nieroztropny. Jego roztropność można naśladować; jego nieroztropność jest ponad wszelkie naśladowanie.

Przypisy: Ning Wuzu, imieniem Yu, był wielkim prefektem w księstwie Wei. Według komentatorów Chunqiu sprawował ten urząd za księcia Wena i za księcia Chenga. Książę Wen umiał dobrze rządzić; za jego panowania Wuzu nie ściągnął na siebie żadnych trudności. W tym okazał roztropność, którą można dorównać. Książę Cheng rządził tak źle, że utracił władzę zwierzchnią. Wuzu starał się naprawić błędy księcia z najpełniejszym oddaniem, stawiając czoło cierpieniom i niebezpieczeństwom. Sprawy, w które się zaangażował, były wszystkie z tych, których roztropni i przebiegli urzędnicy (zajęci jedynie własnymi korzyściami) starannie unikają i nie godzą się ich podejmować. A jednak potrafił do końca zachować swą osobę i służyć swemu księciu. W tym jego nieroztropność jest ponad wszelkie naśladowanie.

子zǐ在zài陈chén曰yuē：“归guī与yú！归guī与yú！吾wú党dǎng之zhī小子xiǎozǐ狂简kuángjiǎn，斐fěi然rán成chéng章zhāng，不bù知zhī所suǒ以yǐ裁cái之zhī。”

V.21. Mistrz, przebywając w księstwie Chen, powiedział: — Czy powrócę, czy powrócę do księstwa Lu? Uczniowie, których miałem w mej ojczyźnie, mają wzniosłe dążenia, mało przykładają się do rzeczy pospolitych i odznaczają się niezwykłą szlachetnością. Lecz nie umieją kierować tymi dobrymi przymiotami.

Przypisy: Konfucjusz przemierzał różne księstwa, wszędzie szerząc swe nauki. Gdy przebywał w księstwie Chen i widział, że jego nauka nie jest wcielana w czyn, postanowił założyć szkołę, która by go przeżyła i przekazała jego wskazania przyszłym wiekom. Ponieważ nie znajdował uczniów zdolnych zawsze zachować właściwą miarę, pomyślał o tych, których pozostawił w księstwie Lu, a którzy byli nieco mniejszych zdolności. Osądził, że ludzie wzniosłych dążeń mogliby uczynić postępy na drodze cnoty. Lękał się tylko, by nie przekroczyli właściwych granic, nie zboczyli z prawej drogi i nie popadli w błąd. Z tego powodu chciał powrócić do swej ojczyzny i umiarkować ich nadmierną gorliwość.

子zǐ曰yuē：“伯夷bóyí叔齐shūqí，不bù念niàn旧jiù恶è，怨yuàn是shì用yòng希xī。”

V.22. Mistrz powiedział: — Boyi i Shuqi zapominali o dawnych przewinieniach innych; dlatego mieli niewielu wrogów.

子zǐ曰yuē：“孰shú谓wèi微生高wēishēnggāo直zhí？或huò乞qǐ醢hǎi焉yān，乞qǐ诸zhū其qí邻lín而ér与yǔ之zhī。”

V.23. Mistrz powiedział: — Któż może jeszcze chwalić prawość Weisheng Gao? Gdy ktoś poprosił go o ocet, sam poprosił o niego u jednego ze swych sąsiadów, aby mu go dać.

子zǐ曰yuē：“巧qiǎo言yán令lìng色sè，足zú恭gōng，左丘明zuǒqiūmíng耻chǐ之zhī，丘qiū亦yì耻chǐ之zhī。匿nì怨yuàn而ér友yǒu其qí人rén，左丘明zuǒqiūmíng耻chǐ之zhī，丘qiū亦yì耻chǐ之zhī。”

V.24. Mistrz powiedział: — Posługiwać się wyszukaną mową, przybierać zbyt ułożoną powierzchowność, dawać oznaki nadmiernej uniżoności — tego wstydziłby się Zuo Qiuming; i ja bym się tego wstydził. Nienawidzić człowieka w głębi serca, a traktować go przyjaźnie — tego wstydziłby się Zuo Qiuming; i ja bym się tego wstydził.

颜渊yányuān季路jìlù侍shì，子zǐ曰yuē：“盍hé各gè言yán尔ěr志zhì？”子路zǐlù曰yuē：“愿yuàn车chē马mǎ，衣yī轻qīng裘qiú，与yú朋péng友yǒu共gòng，敝bì之zhī而ér无wú憾hàn。”颜渊yányuān曰yuē：“愿yuàn无wú伐fá善shàn，无wú施shī劳láo。”子路zǐlù曰yuē：“愿yuàn闻wén子zǐ之zhī志zhì。”子zǐ曰yuē：“老lǎo者zhě安ān之zhī，朋péng友yǒu信xìn之zhī，少shào者zhě怀huái之zhī。”

V.25. Mistrz rzekł do Yan Yuana i Zilu, którzy stali przy nim: — Czemu każdy z was nie powie mi, jakie byłyby wasze życzenia? Zilu odrzekł: — Pragnąłbym dzielić z przyjaciółmi używanie moich powozów, moich koni, moich tunik podszytych delikatnym futrem; a gdyby moi przyjaciele je zniszczyli lub popsuli, nie odczuwać z tego żadnego niezadowolenia. Yan Yuan powiedział: — Pragnąłbym nie chełpić się swymi dobrymi przymiotami, nie wyolbrzymiać swych dobrych usług. Zilu ciągnął dalej: — Mistrzu, byłbym szczęśliwy dowiedzieć się, jakie byłoby wasze życzenie. Mistrz odrzekł: — Obficie zaspokajać potrzeby starców, zasługiwać na zaufanie przyjaciół, z miłością pomagać dzieciom i młodzieży.

Przypisy: Zilu odrzekł: « Należy dzielić z całym wszechświatem używanie rzeczy całego wszechświata. »

子zǐ曰yuē：“已yǐ矣yǐ乎hū！吾wú未wèi见jiàn能néng见jiàn其qí过guò而ér内nèi自zì讼sòng者zhě也yě。”

V.26. Mistrz powiedział: — Czyż więc należy rozpaczać, że ujrzymy człowieka, który uznaje swe winy i w skrytości sobie je wyrzuca? Ja, ze swej strony, jeszcze takiego nie widziałem.

子zǐ曰yuē：“十shí室shì之zhī邑yì，必bì有yǒu忠zhōng信xìn如rú丘qiū者zhě焉yān，不bù如rú丘qiū之zhī好hào学xué也yě。”

V.27. Mistrz powiedział: — We wsi dziesięciu rodzin z pewnością znajdą się ludzie, którym natura dała, jak i mnie, skłonności do wierności i szczerości; lecz nie ma takich, którzy jak ja pracowaliby nad poznaniem i praktykowaniem tych cnót.

Przypisy: Konfucjusz, aby pobudzić ludzi do pielęgnowania cnoty, powiedział: « Łatwo znaleźć ludzi obdarzonych znakomitymi przyrodzonymi skłonnościami; lecz rzadko słyszy się, by przytaczano człowieka mającego doskonałe cnoty. Kto z całych sił przykłada się do pielęgnowania cnoty, może stać się bardzo wielkim mędrcem. Kto się do tego nie przykłada, nigdy nie będzie niczym więcej niż człowiekiem niewykształconym, podobnym do prostego wieśniaka. »