Ludy i języki

„Lud” w znaczeniu grupy etnicznej to po chińsku 民族 mínzú, a słowo to stanowi prawdziwy problem dla tłumacza. 民 to zwykli ludzie, w przeciwieństwie do tych, którzy rządzą; 族 przedstawia chorągiew nad strzałą ⟶ klan, który gromadzi się pod jednym sztandarem. We współczesnym znaczeniu złożenie przyszło z japońskiego pod koniec XIX wieku, razem z całym słownictwem politycznym. Po polsku wahamy się między ludem, grupą etniczną a narodem, a oficjalne tłumaczenia mówią często o „narodowościach”. Żadne z tych słów nie pasuje w pełni (na tej stronie piszę „grupa etniczna”, z braku lepszego).

Chiny oficjalnie uznają pięćdziesiąt sześć grup etnicznych: Hanów, 汉族 Hànzú, nieco ponad 91% ludności, oraz pięćdziesiąt pięć 少数民族 shǎoshù mínzú, dosłownie „grup etnicznych w małej liczbie”. Listę ustalano od lat 50. XX wieku do 1979 roku, kiedy jako ostatni uznano lud Jinuo z Junnanu. Ale ta mała liczba jest względna: Zhuangowie, 壮族 Zhuàngzú, największa mniejszość kraju, liczą prawie dwadzieścia milionów, więcej niż niejeden kraj europejski. Wiele z tych ludów ma własny język, a niektóre także własne pismo: mongolski zapisuje się z góry na dół, ujgurski alfabetem arabskim, a lud Naxi zachował piktogramy 东巴文 Dōngbāwén, jedno z ostatnich pism tego rodzaju, które wciąż się czyta.

Nazwa Hanów pochodzi od dynastii o tej samej nazwie (od 206 p.n.e. do 220 n.e.). Nie wszyscy jednak odnoszą ją do siebie w ten sam sposób: na południu Chin, a zwłaszcza wśród Kantończyków, którzy wyemigrowali za morze, nazywano siebie raczej 唐人 Tángrén, „ludźmi Tangów”, stąd 唐人街 Tángrénjiē, chińska dzielnica w naszych miastach. Mówiąc o sobie jako o całości, Chińczycy mają też bardziej poetyckie formuły: 炎黄子孙, potomkowie mitycznych władców Yandiego i Huangdiego, albo 龙的传人, potomkowie smoka, tytuł tajwańskiej piosenki z 1978 roku, która stała się nieoficjalnym hymnem.

Sąsiednie ludy też zostawiły ślad w słownictwie. Chińczycy nazywali 胡 hú koczowników z północy i zachodu, a to, co od nich przychodziło, nosiło ten znak: marchew, 胡萝卜, „rzepa Hu”, pieprz, 胡椒, instrument smyczkowy 胡琴. Niektórzy odnajdują ten sam znak 胡 w słowie 胡说 húshuō, „mówić na sposób barbarzyńców” ⟶ pleść bzdury. Nie jestem tego pewien: 胡 znaczy też „byle jak”, a wyjaśnienie mogło powstać po fakcie.

Przejdźmy do języków. Chiński ma kilka nazw i każda coś mówi. 汉语 Hànyǔ to język Hanów, w przeciwieństwie do tybetańskiego czy mongolskiego; 中文 Zhōngwén to raczej język pisany, język książek i lekcji; 普通话 pǔtōnghuà, „mowa wspólna”, to norma mówiona, oparta na wymowie pekińskiej. Na Tajwanie mówi się 国语 guóyǔ, „język narodowy”, a w Singapurze 华语 Huáyǔ. Uwaga na 韩语 Hányǔ, czyli koreański: od 汉语 odróżnia go tylko ton (to klasyczny błąd początkujących i zawsze rozśmiesza klasę).

Zostaje kwestia 方言 fāngyán, dosłownie „mowy regionów”. Tłumaczy się to słowo jako „dialekty” i właśnie tu sprawy się komplikują. Mieszkaniec Pekinu nie rozumie Kantończyka, który mówi po kantońsku, 粤语 Yuèyǔ: dla europejskiego językoznawcy to dwa języki, tak odległe od siebie jak francuski i włoski, jeśli nie bardziej. Ale piszą tymi samymi znakami, czytają te same gazety, a chińska tradycja uznaje je za odmiany jednego języka. Kto ma rację? Wszystko zależy od przyjętego kryterium, a ja nie będę tego tu rozstrzygał (nasza strona Języki Chin szczegółowo omawia klasyfikację języków kraju). Przysłowie poprzestaje na stwierdzeniu: 十里不同音，百里不同俗, co dziesięć li zmienia się akcent, co sto li obyczaje.

W nazwach innych języków do nazwy kraju dodaje się 语 albo 文: 英语 i 英文, 法语 i 法文. W zasadzie 语 oznacza język mówiony, a 文 język pisany; w praktyce często używa się jednego zamiast drugiego. Znów decyduje zwyczaj. A gdy tekst jest niezrozumiały, Polak mówi „to dla mnie chińszczyzna”; Chińczyk z kolei mówi o 天书 tiānshū, „księdze z Nieba”.

Akcent, 口音 kǒuyīn, zdradza pochodzenie pewniej niż dowód osobisty. Mieszkańca Pekinu poznaje się po pekińskim zaśpiewie, 京腔 jīngqiāng, z charakterystycznym, zwijanym 儿 na końcu słów; kto za dużo podróżował, kończy z mieszanym akcentem, 南腔北调, ani z północy, ani z południa. Zawsze zostaje coś z 乡音 xiāngyīn, akcentu rodzinnych stron: to cały temat wiersza He Zhizhanga, który wyjechał młodo, a wrócił stary z nietkniętym akcentem (na naszej stronie Powrót do ojczyzny - He Zhizhang). Kraje i narodowości są na stronie Imiona, nazwiska i narodowości.

Nasze przykłady kończą się zdaniem z Analektów. Sima Niu martwił się, że nie ma braci; Zixia, uczeń Konfucjusza, odpowiedział mu 四海之内，皆兄弟也, co Couvreur na naszej stronie Rozdział 12 Analektów Konfucjusza oddaje słowami „w obrębie czterech mórz wszyscy ludzie są jego braćmi”. Wierzono wtedy, że zamieszkany świat otaczają cztery morza, i wyrażenie 五湖四海 zachowuje tego ślad: przybyć „z pięciu jezior i czterech mórz” to przybyć zewsząd. To zdanie Zixii. Chętnie przypisuje się je Konfucjuszowi.

Kliknij dowolny znak na stronie: jego kolejność kresek pokaże się kreska po kresce, ze strzałką, która podaje kierunek kreślenia.