Rodzina i krewni

Rodzina to po chińsku 家 jiā, dokładnie tak jak dom. Znak pokazuje dach, 宀, a pod nim świnię, 豕 shǐ. Świnia pod dachem ⟶ dom? Wyjaśnienie budzi uśmiech, a specjaliści nie są zgodni: jedni widzą w nim zwierzę hodowane pod tym samym dachem co ludzie, inni zwierzę składane w ofierze przodkom, jeszcze inni zwykły element fonetyczny. Nie mam podstaw, żeby to rozstrzygnąć. Pewne jest za to, że 家 jest wszędzie: 大家 dàjiā, „wielka rodzina” ⟶ wszyscy, 国家 guójiā, „kraj-rodzina” ⟶ państwo, a nawet 作家 zuòjiā, pisarz (家 nabiera wtedy znaczenia „specjalista”, jak w 专家, ekspert).

Żeby powiedzieć „mój wujek”, trzeba natomiast najpierw wiedzieć, o którego wujka chodzi. Starszy brat ojca to 伯伯 bóbo, jego młodszy brat 叔叔 shūshu, brat matki 舅舅 jiùjiu, a mężowie ciotek to jeszcze coś innego: 姑父 gūfu albo 姨父 yífu. Pięć słów tam, gdzie my mamy jedno albo dwa. Z rodzeństwem jest tak samo: prawie nigdy nie mówi się po prostu „mój brat”, tylko 哥哥 gēge, starszy, albo 弟弟 dìdi, młodszy. Każde określenie pokrewieństwa mówi więc naraz trzy rzeczy: stronę (ojca czy matki), pokolenie i wiek względny. To rozdział, którego uczniowie boją się najbardziej, i rozumiem ich. Ale system jest bardzo regularny, a kiedy już zrozumie się jego logikę, listę zapamiętuje się dużo łatwiej.

Dlaczego 伯 dla starszego, a 叔 dla młodszego? Bo dawne Chiny numerowały synów: 伯 bó dla pierwszego, 仲 zhòng dla drugiego, 叔 shū dla trzeciego, 季 jì dla ostatniego. Konfucjusz, który nazywał się 孔丘 Kǒng Qiū, miał imię grzecznościowe 仲尼 Zhòngní: był drugim synem. Zwyczaj liczenia nie zniknął. W rodzeństwie jest się 老大 lǎodà, najstarszym, albo 老二 lǎo'èr, drugim, a kiedy ma się kilku wujków, rozróżnia się ich według kolejności: 二舅 èrjiù, „drugi wujek ze strony matki”, 三姑 sāngū, „trzecia ciotka ze strony ojca”.

Po stronie matki jedno małe słowo zdradza dawną chińską rodzinę: 外 wài, „na zewnątrz”. Rodzice ojca to 爷爷 yéye i 奶奶 nǎinai; rodzice matki 外公 wàigōng i 外婆 wàipó. Dzieci syna to 孙子 sūnzi, dzieci córki 外孙 wàisūn, a syn siostry to 外甥 wàisheng. Wszystko, co przechodzi przez kobietę, jest „na zewnątrz”, bo córka, wychodząc za mąż, opuszczała swoją rodzinę i wchodziła do rodziny męża. Przysłowie było brutalne: 嫁出去的女儿，泼出去的水, „wydana za mąż córka to woda wylana za drzwi”. Uwaga jednak, żeby nie doszukiwać się w tym pogardy, gdy te słowa wypowiada dzisiejszy Chińczyk: 外婆 mówi się z taką samą czułością jak „babunia”. A na północy mówi się raczej 姥姥 lǎolao i 姥爷 lǎoye, gdzie „na zewnątrz” zniknęło.

Kuzyni kierują się tą samą logiką, z dwoma przedrostkami. 堂 táng to „sala” rodzinnego domu: dzieci braci ojca noszą to samo nazwisko co ty i kiedyś dorastały pod tym samym dachem, w tych wielkich domach, gdzie chlubiono się tym, że żyje się 四世同堂 sì shì tóng táng, „cztery pokolenia w jednej sali”. To są 堂哥, 堂姐, 堂弟 i 堂妹. Wszyscy pozostali kuzyni, dzieci ciotek ze strony ojca albo rodziny matki, to 表 biǎo, „zewnętrze”: 表哥, 表姐, 表弟, 表妹. Polszczyzna zna jeszcze brata stryjecznego, ale na co dzień mówi po prostu „kuzyn”. Chiński rozróżnia zawsze, i do tego zapyta, czy kuzyn jest od ciebie starszy, czy młodszy.

Teściowie nie są wyjątkiem. Rodzice męża to 公公 gōnggong i 婆婆 pópo, rodzice żony 岳父 yuèfù i 岳母 yuèmǔ. 岳 oznacza wielką górę, a najpopularniejsze wyjaśnienie sięga czasów dynastii Tang. Minister 张说 Zhāng Yuè (说 czyta się tu yuè), odpowiedzialny za wielką cesarską ceremonię na górze Tai, miał awansować zięcia o kilka stopni naraz. Cesarz się dziwi, a pewien dworski aktor odpowiada mu: 此乃泰山之力也, „to siła góry Tai”. Od tej pory teść to 泰山 Tàishān, a ponieważ Tai jest pierwszą z pięciu świętych gór, 五岳 wǔ yuè, w końcu zaczęto mówić 岳父. Anegdota jest może zbyt piękna, żeby była prawdziwa, ale ma tę zaletę, że łatwo ją zapamiętać. Relacje teściowej z synową, 婆媳关系 póxí guānxi, od dziesięcioleci są za to pożywką dla chińskich telenowel.

Niespodzianka dla podróżnego: w Chinach także do obcych zwraca się słowami rodzinnymi. Dziecko mówi 叔叔 i 阿姨 āyí do każdego dorosłego, taksówkarz staje się 大哥 dàgē, sprzedawczyni owoców 大姐 dàjiě, starszy pan w parku 大爷 dàye. Uwaga na wybór słowa: postarza albo odmładza rozmówcę, a czterdziestoletnia pani, do której powiesz 大妈 dàmā, może ci to długo pamiętać (阿姨 albo 大姐 są bezpieczniejsze).

Całe to słownictwo wraca naraz w Nowy Rok, kiedy 七大姑八大姨 qī dà gū bā dà yí, „siedem ciotek ze strony ojca i osiem ciotek ze strony matki” ⟶ cała rodzina, zasiada przy stole. Młodzi Chińczycy sami się w tym gubią, do tego stopnia, że istnieją aplikacje, które wyliczają za nich właściwe słowo na „syna starszej siostry mojej mamy”. Za tą precyzją stoi moralność: każdy musi znać swój 辈分 bèifen, swoje miejsce w porządku pokoleń, żeby wiedzieć, jaki szacunek komu się należy. Konfucjusz mówił to na swój sposób: 父母在，不远游，游必有方, „Póki żyją wasi rodzice, nie wyruszajcie w dalekie podróże. A jeśli podróżujecie, niech to będzie w określonym kierunku” (Dialogi konfucjańskie IV, 19, na naszej stronie Rozdział 4 „Rozmów Konfucjusza”). Dzieci, starość i synowska cześć, 孝顺 xiàoshùn, mają swoje miejsce na stronie Etapy życia. Życie we dwoje i wychowanie dzieci wkrótce dostaną swoją.

Kliknij dowolny znak na stronie: jego kolejność kresek pokaże się kreska po kresce, ze strzałką, która podaje kierunek kreślenia.