Akrabalık

Çincede aile 家 jiā diye söylenir, tıpkı ev gibi. Karakter bir çatı, 宀, ve altında bir domuz, 豕 shǐ, gösterir. Çatı altında bir domuz ⟶ ev mi? Açıklama insanı gülümsetir ve uzmanlar anlaşamaz: kimi burada insanlarla aynı çatı altında beslenen hayvanı görür, kimi atalara sunulan kurbanı, kimi de basit bir ses öğesini. Bu konuda hüküm verecek bilgim yok. Kesin olan şu: 家 her yerde karşımıza çıkar. 大家 dàjiā, “büyük aile” ⟶ herkes, 国家 guójiā, “ülke-aile” ⟶ devlet, hatta 作家 zuòjiā, yazar (家 burada “bir işin ustası” anlamını alır, tıpkı 专家, bilirkişi, kelimesinde olduğu gibi).

“Amcam” ya da “dayım” demek içinse önce tam olarak hangisinden söz ettiğinizi bilmeniz gerekir. Babanın ağabeyi 伯伯 bóbo, küçük kardeşi 叔叔 shūshu, annenin erkek kardeşi 舅舅 jiùjiu olur; halaların ve teyzelerin kocaları ise yine başka bir şeydir: 姑父 gūfu ya da 姨父 yífu. Türkçenin üç kelimesine (amca, dayı, enişte) karşılık beş kelime. Kardeşler için de durum aynı: yalnızca “kardeşim” neredeyse hiç denmez, 哥哥 gēge, büyüğü, ya da 弟弟 dìdi, küçüğü denir. Aslında her akrabalık terimi aynı anda üç şey söyler: taraf (baba tarafı mı anne tarafı mı), kuşak ve göreli yaş. Öğrencilerin en çok korktuğu bölüm budur ve onları anlıyorum. Ama sistem son derece düzenlidir ve mantığı bir kez kavrandı mı liste çok daha kolay akılda kalır.

Neden büyük için 伯, küçük için 叔? Çünkü eski Çin oğullarını numaralandırırdı: 伯 bó birinci, 仲 zhòng ikinci, 叔 shū üçüncü, 季 jì sonuncu oğul içindi. Asıl adı 孔丘 Kǒng Qiū olan Konfüçyüs’ün yetişkinlik adı 仲尼 Zhòngní idi: ikinci oğuldu. Sayma alışkanlığı kaybolmadı. Kardeşler arasında insan 老大 lǎodà, en büyük, ya da 老二 lǎo'èr, ikinci olur; birkaç dayınız ya da halanız varsa onları sıralarıyla ayırırsınız: 二舅 èrjiù, “ikinci dayı”, 三姑 sāngū, “üçüncü hala”.

Anne tarafında küçük bir kelime eski Çin ailesini ele verir: 外 wài, “dışarı”. Babanın anne babası 爷爷 yéye ile 奶奶 nǎinai, annenin anne babası ise 外公 wàigōng ile 外婆 wàipó olur. Oğlun çocukları 孙子 sūnzi, kızın çocukları 外孙 wàisūn olur, kız kardeşin oğlu da 外甥 wàisheng. Bir kadın üzerinden gelen her şey “dışarıda” sayılır, çünkü kız evlenince kendi ailesini bırakıp kocasının ailesine girerdi. Atasözü acımasızdı: 嫁出去的女儿，泼出去的水, “evlendirilen kız, dışarı dökülen sudur”. Ama bugünkü bir Çinlinin ağzında bunda küçümseme aramayın: 外婆, “anneanneciğim” der gibi aynı şefkatle söylenir. Kuzeyde ise daha çok 姥姥 lǎolao ve 姥爷 lǎoye denir, orada “dışarı” ortadan kalkmıştır.

Kuzenler de aynı mantığa uyar, iki önekle. 堂 táng, aile evinin “salonu” demektir: babanın erkek kardeşlerinin çocukları sizinle aynı soyadını taşır ve eskiden aynı çatı altında büyürdü, insanların 四世同堂 sì shì tóng táng, “aynı salonda dört kuşak”, yaşamakla övündüğü o büyük evlerde. Bunlar 堂哥, 堂姐, 堂弟 ve 堂妹 diye anılır. Öbür bütün kuzenler, halaların ya da anne tarafının çocukları, 表 biǎo, yani “dış” kuzenlerdir: 表哥, 表姐, 表弟, 表妹. Türkçe “kuzen” derken bu farkı yapmaz (amcaoğlu derken yapar). Çince ise her zaman yapar, üstelik kuzeninizin sizden büyük mü küçük mü olduğunu da sorar.

Evlilikle gelen akrabalar da kuralın dışında kalmaz. Kocanın anne babası 公公 gōnggong ile 婆婆 pópo, karının anne babası 岳父 yuèfù ile 岳母 yuèmǔ olur. 岳 büyük bir dağ demektir ve en yaygın açıklama Tang dönemine uzanır. Bakan 张说 Zhāng Yuè (说 burada yuè okunur), Tai Dağı’ndaki büyük imparatorluk töreniyle görevlendirilmişken damadını bir çırpıda birkaç rütbe yükseltmiş. İmparator buna şaşırır, saraydaki bir oyuncu da ona şöyle cevap verir: 此乃泰山之力也, “bu, Tai Dağı’nın gücüdür”. O günden beri kayınpedere 泰山 Tàishān denir, Tai de beş kutsal dağın, 五岳 wǔ yuè, ilki olduğundan sonunda 岳父 denmeye başlanmış. Hikâye gerçek olamayacak kadar güzel olabilir, ama akılda kalmak gibi bir erdemi var. Kaynana ile gelin arasındaki ilişkiler, 婆媳关系 póxí guānxi, ise onlarca yıldır Çin televizyonunun dizilerini besliyor.

Yolcu için bir sürpriz, Türk okur içinse tanıdık bir durum: Çin’de de yabancılara akrabalık kelimeleriyle seslenilir. Bir çocuk her yetişkine 叔叔 ve 阿姨 āyí der, taksi şoförü 大哥 dàgē olur, meyve satan kadın 大姐 dàjiě, parktaki yaşlı bey 大爷 dàye. Kelimeyi seçerken dikkat: kişiyi yaşlandırır ya da gençleştirir, 大妈 dàmā diye seslendiğiniz kırk yaşındaki bir hanım bunu unutmayabilir (阿姨 ya da 大姐 daha güvenlidir).

Bütün bu söz varlığı Yeni Yıl’da, 七大姑八大姨 qī dà gū bā dà yí, “yedi hala ve sekiz teyze” ⟶ bütün akraba taallukat, sofranın etrafında toplandığında bir anda ortaya çıkar. Genç Çinliler bile işin içinden çıkamaz, öyle ki “annemin ablasının oğlu” için kullanılacak doğru terimi onlar adına bulan uygulamalar var. Bu titizliğin ardında bir ahlak yatar: herkes kime ne kadar saygı borçlu olduğunu bilmek için kendi 辈分 bèifen, yani kuşak sırasını bilmelidir. Konfüçyüs bunu kendi tarzında söylüyordu: 父母在，不远游，游必有方, “Anne babanız hayattayken uzak yolculuklara çıkmayın. Yolculuğa çıkarsanız, bu belirli bir yöne olsun” (Konuşmalar IV, 19, Konfuzyus’un Sohbetleri’nin 4. Bölümü sayfamızda). Çocuklar, yaşlılık ve anne babaya bağlılık, 孝顺 xiàoshùn, Hayatın evreleri sayfasında yer alıyor. Çift ve çocuk eğitimi de yakında kendi sayfalarına kavuşacak.

Sayfadaki herhangi bir karaktere tıklayın: yazım sırası, çizimin yönünü veren okla birlikte çizgi çizgi görünür.