ครอบครัวและเครือญาติ

ครอบครัวในภาษาจีนเรียกว่า 家 jiā ซึ่งเป็นคำเดียวกับ “บ้าน” เลย ตัวอักษรนี้เป็นรูปหลังคา 宀 และข้างใต้มีหมู 豕 shǐ หมูใต้หลังคา ⟶ บ้าน? คำอธิบายนี้ชวนให้ยิ้ม และผู้เชี่ยวชาญเองก็เห็นไม่ตรงกัน บางคนว่าเป็นสัตว์ที่เลี้ยงไว้ใต้หลังคาเดียวกับคน บางคนว่าเป็นสัตว์ที่ใช้เซ่นไหว้บรรพบุรุษ บางคนก็ว่าเป็นแค่ส่วนที่บอกเสียงอ่าน ผมเองไม่มีหลักฐานพอจะตัดสิน ที่แน่ๆ คือ 家 อยู่ทุกหนทุกแห่ง: 大家 dàjiā “ครอบครัวใหญ่” ⟶ ทุกคน 国家 guójiā “ครอบครัวที่เป็นประเทศ” ⟶ รัฐ และแม้แต่ 作家 zuòjiā นักเขียน (ในที่นี้ 家 มีความหมายว่า “ผู้เชี่ยวชาญ” เหมือนใน 专家 ผู้เชี่ยวชาญ)

แต่ถ้าจะพูดว่า “ลุงของผม” ต้องรู้ก่อนว่าหมายถึงลุงคนไหน พี่ชายของพ่อคือ 伯伯 bóbo น้องชายของพ่อคือ 叔叔 shūshu พี่ชายหรือน้องชายของแม่คือ 舅舅 jiùjiu ส่วนสามีของพี่สาวน้องสาวของพ่อแม่ก็เป็นอีกคำหนึ่ง: 姑父 gūfu หรือ 姨父 yífu รวมเป็นห้าคำ (ภาษาไทยเองก็มี ลุง อา น้า แต่แบ่งตามอายุเป็นหลัก ไม่ได้แบ่งตรงจุดเดียวกัน) พี่น้องก็เช่นกัน แทบไม่มีใครพูดว่า “พี่น้องของผม” เฉยๆ แต่จะพูดว่า 哥哥 gēge พี่ชาย หรือ 弟弟 dìdi น้องชาย ที่จริงคำเรียกญาติแต่ละคำบอกสามอย่างพร้อมกัน: ฝ่าย (ฝ่ายพ่อหรือฝ่ายแม่) รุ่น และอายุที่มากหรือน้อยกว่า นี่เป็นบทที่นักเรียนกลัวที่สุด และผมก็เข้าใจพวกเขา แต่ระบบนี้สม่ำเสมอมาก พอเข้าใจหลักแล้ว รายการคำก็จำได้ง่ายขึ้นมาก

ทำไมพี่ใช้ 伯 และน้องใช้ 叔? เพราะจีนโบราณนับลำดับลูกชาย: 伯 bó คือคนแรก 仲 zhòng คนที่สอง 叔 shū คนที่สาม 季 jì คนสุดท้อง ขงจื๊อซึ่งมีชื่อตัวว่า 孔丘 Kǒng Qiū มีชื่อรองว่า 仲尼 Zhòngní: ท่านเป็นลูกชายคนที่สอง นิสัยการนับนี้ยังไม่หายไป ในหมู่พี่น้อง คนหนึ่งเป็น 老大 lǎodà คนโต อีกคนเป็น 老二 lǎo'èr คนที่สอง และถ้ามีลุงหลายคน ก็แยกกันด้วยลำดับ: 二舅 èrjiù “ลุงหรือน้าฝ่ายแม่คนที่สอง” 三姑 sāngū “ป้าหรืออาฝ่ายพ่อคนที่สาม”

ทางฝ่ายแม่ มีคำเล็กๆ คำหนึ่งที่เผยให้เห็นครอบครัวจีนสมัยก่อน: 外 wài “ข้างนอก” พ่อแม่ของพ่อคือ 爷爷 yéye กับ 奶奶 nǎinai ส่วนพ่อแม่ของแม่คือ 外公 wàigōng กับ 外婆 wàipó ลูกของลูกชายคือ 孙子 sūnzi ลูกของลูกสาวคือ 外孙 wàisūn และลูกชายของพี่สาวน้องสาวคือ 外甥 wàisheng ทุกอย่างที่เชื่อมผ่านผู้หญิงเป็น “ข้างนอก” เพราะลูกสาวเมื่อแต่งงานแล้วจะออกจากครอบครัวของตัวเองไปอยู่ในครอบครัวสามี สุภาษิตพูดไว้อย่างใจร้าย: 嫁出去的女儿，泼出去的水 “ลูกสาวที่แต่งออกไปแล้ว ก็เหมือนน้ำที่สาดทิ้งออกไปข้างนอก” แต่ระวังอย่าตีความว่าเป็นการดูถูก เมื่อได้ยินคนจีนสมัยนี้พูด: เขาพูดว่า 外婆 ด้วยความรักใคร่ไม่ต่างจากคำว่า “ยาย” ของเรา และทางภาคเหนือ คนนิยมพูดว่า 姥姥 lǎolao กับ 姥爷 lǎoye ซึ่ง “ข้างนอก” หายไปแล้ว

ลูกพี่ลูกน้องก็ใช้ตรรกะเดียวกัน โดยมีคำนำหน้าสองคำ 堂 táng คือ “ห้องโถง” ของบ้านตระกูล ลูกของพี่น้องผู้ชายของพ่อใช้แซ่เดียวกับคุณ และแต่ก่อนก็เติบโตมาใต้หลังคาเดียวกัน ในบ้านหลังใหญ่ที่คนภูมิใจว่าได้อยู่แบบ 四世同堂 sì shì tóng táng “สี่รุ่นในห้องโถงเดียวกัน” พวกเขาคือ 堂哥 堂姐 堂弟 และ 堂妹 ลูกพี่ลูกน้องคนอื่นทั้งหมด คือลูกของพี่สาวน้องสาวของพ่อ หรือญาติฝ่ายแม่ เป็น 表 biǎo “ด้านนอก”: 表哥 表姐 表弟 表妹 ภาษาไทยไม่แยกฝ่ายพ่อกับฝ่ายแม่ในคำนี้ แต่ภาษาจีนแยกเสมอ และยังจะถามคุณอีกว่าลูกพี่ลูกน้องคนนั้นอายุมากหรือน้อยกว่าคุณ

ครอบครัวของคู่สมรสก็ไม่พ้นกฎนี้ พ่อแม่ของสามีคือ 公公 gōnggong กับ 婆婆 pópo ส่วนพ่อแม่ของภรรยาคือ 岳父 yuèfù กับ 岳母 yuèmǔ 岳 หมายถึงภูเขาใหญ่ และคำอธิบายที่แพร่หลายที่สุดย้อนไปถึงสมัยราชวงศ์ถัง ว่ากันว่าขุนนาง 张说 Zhāng Yuè (说 ในที่นี้อ่านว่า yuè) ผู้รับหน้าที่จัดพิธีบวงสรวงใหญ่ของจักรพรรดิที่เขาไท่ซาน ได้เลื่อนยศลูกเขยของตนขึ้นหลายขั้นในคราวเดียว จักรพรรดิแปลกพระทัย นักแสดงในราชสำนักคนหนึ่งจึงทูลว่า 此乃泰山之力也 “นี่คือพลังของเขาไท่ซาน” นับแต่นั้นพ่อตาจึงถูกเรียกว่า 泰山 Tàishān และเพราะไท่ซานเป็นยอดแรกของห้าขุนเขาศักดิ์สิทธิ์ 五岳 wǔ yuè ในที่สุดจึงเรียกกันว่า 岳父 เรื่องนี้อาจดีเกินกว่าจะเป็นเรื่องจริง แต่ก็ช่วยให้จำได้ ส่วนความสัมพันธ์ระหว่างแม่สามีกับลูกสะใภ้ 婆媳关系 póxí guānxi ก็เป็นวัตถุดิบของละครโทรทัศน์จีนมาหลายสิบปีแล้ว

สิ่งที่ทำให้นักเดินทางชาวตะวันตกแปลกใจ (แต่คนไทยคงคุ้นเคยดี): ในจีน คนเรียกคนแปลกหน้าด้วยคำเรียกญาติ เด็กเรียกผู้ใหญ่คนไหนก็ได้ว่า 叔叔 และ 阿姨 āyí คนขับแท็กซี่กลายเป็น 大哥 dàgē แม่ค้าผลไม้เป็น 大姐 dàjiě คุณลุงแก่ๆ ในสวนสาธารณะเป็น 大爷 dàye ระวังการเลือกคำ: คำเรียกทำให้คนฟังดูแก่ขึ้นหรืออ่อนวัยลงได้ ถ้าคุณเรียกผู้หญิงอายุสี่สิบว่า 大妈 dàmā เธออาจจำคุณไปอีกนาน (阿姨 หรือ 大姐 ปลอดภัยกว่า)

คำศัพท์ทั้งหมดนี้ออกมาพร้อมกันในวันตรุษจีน เมื่อ 七大姑八大姨 qī dà gū bā dà yí “ป้าอาฝ่ายพ่อเจ็ดคน ป้าน้าฝ่ายแม่แปดคน” ⟶ ญาติทั้งหมด มาล้อมวงกันรอบโต๊ะอาหาร แม้แต่คนหนุ่มสาวจีนเองก็ยังสับสน ถึงขนาดมีแอปคำนวณให้ว่าควรเรียก “ลูกชายของพี่สาวแม่” ว่าอะไร เบื้องหลังความละเอียดนี้มีศีลธรรมอยู่: ทุกคนต้องรู้ 辈分 bèifen หรือลำดับรุ่นของตัวเอง เพื่อจะรู้ว่าต้องให้ความเคารพใครแค่ไหน ขงจื๊อก็พูดไว้ในแบบของท่าน: 父母在，不远游，游必有方 “ขณะที่พ่อแม่ยังมีชีวิตอยู่ อย่าเดินทางไปไกล หากจะเดินทาง ก็ให้มีจุดหมายที่แน่นอน” (บทสนทนา เล่ม 4 บทที่ 19 ในหน้า บทที่ 4 ในเรื่องการสนทนาของขงจื๊อ ของเรา) เด็ก วัยชรา และความกตัญญู 孝顺 xiàoshùn มีที่ทางอยู่ในหน้า ช่วงวัยของชีวิต ส่วนชีวิตคู่และการเลี้ยงลูกก็จะมีหน้าของตัวเองในไม่ช้า

คลิกที่ตัวอักษรใดก็ได้ในหน้านี้: ลำดับการเขียนจะแสดงทีละขีด พร้อมลูกศรบอกทิศทางการลากเส้น