นิสัยและอารมณ์

นิสัยใจคอในภาษาจีนเรียกว่า 性格 xìnggé ตัวอักษรตัวแรกก็เป็นคำนิยามอยู่ในตัวแล้ว: 性 ประกอบด้วยใจ 忄 (คือ 心 ที่เขียนแบบตั้งตรงเพื่อให้อยู่ทางซ้ายได้) กับ 生 “เกิด” ⟶ สิ่งที่เกิดมาพร้อมกับใจ คือธรรมชาติลึก ๆ ของคน ส่วน 格 เพิ่มความหมายว่า “กรอบ, รูปแบบ” แต่ในบทสนทนา เรามักได้ยิน 脾气 píqi มากกว่า แปลตรงตัวว่า “ลมปราณของม้าม” ⟶ อารมณ์, อุปนิสัย การแพทย์แผนจีนผูกอวัยวะแต่ละอย่างไว้กับอารมณ์หนึ่งจริง ๆ: 怒伤肝，喜伤心，思伤脾，忧伤肺，恐伤肾 “ความโกรธทำร้ายตับ ความยินดีทำร้ายหัวใจ ความครุ่นคิดทำร้ายม้าม ความเศร้าทำร้ายปอด ความกลัวทำร้ายไต” ตามที่ 黄帝内经 Huángdì nèijīng กล่าวไว้ (ดูหน้า การรักษาตัว ของเรา) ผมไม่แน่ใจว่า 脾气 มาจากทฤษฎีนี้โดยตรงหรือเปล่า พจนานุกรมเองก็พูดถึงเรื่องนี้อย่างคลุมเครือ แต่ที่น่าสังเกตคือความคล้ายกับทางตะวันตก: การแพทย์ของฮิปโปเครตีสก็อธิบายอุปนิสัยด้วยของเหลวในร่างกายเหมือนกัน และคำว่า “เมลังโคลิก” เดิมทีก็หมายถึงแค่คนที่มีน้ำดีดำมากเกินไป

ระวัง: ถ้าใช้ 脾气 คำเดียว มักจะหมายถึงนิสัยไม่ดี 他脾气很大 tā píqi hěn dà ไม่ได้แปลว่า “เขามีบุคลิกเข้มแข็ง” ในความหมายที่น่าชื่นชม แต่แปลว่า “เขาโมโหง่ายกับเรื่องไม่เป็นเรื่อง” 发脾气 fā píqi คือ “ปล่อยลมปราณของม้ามออกมา” ⟶ ระเบิดอารมณ์ ถ้าจะชม เราพูดว่า 脾气好 píqi hǎo: อารมณ์ดี ไม่โกรธง่าย

ใจอยู่ทุกหนทุกแห่งในคำศัพท์หมวดนี้ ลองดูคำในหน้านี้: 忄 อยู่ทางซ้ายของ 情, 怕, 惊, 慌, 恼, 愤 และ 心 อยู่ข้างล่างของ 感, 念, 愁, 怒, 恐 ในความคิดจีนสมัยคลาสสิก 心 เป็นทั้งหัวใจและจิตใจ: คนเราคิดด้วยใจ (เรื่องความคิด ความจำ และเจตจำนง จะมีหน้าของตัวเองในภายหลัง) แม้แต่ 快 kuài “เร็ว” ก็มีใจอยู่ด้วย: ความหมายแรกของมันคือ “พอใจ, สบายใจ” ซึ่งยังเห็นได้ใน 快乐 kuàilè ส่วนคำใช้ประจำวันที่สร้างจาก 心 (心情, 关心, 放心, 小心) มีอยู่แล้วในหน้า ร่างกาย

เวลาจะบอกว่ามีความสุข ภาษาจีนมีคำที่ใช้บ่อยอยู่สี่คำ และนักเรียนก็มักใช้ปนกันไปหมด 高兴 gāoxìng เป็นปฏิกิริยาต่อเหตุการณ์: 认识你很高兴 “ยินดีที่ได้รู้จัก” 开心 kāixīn “เปิดใจ” ⟶ สนุก ได้เวลาดี ๆ เป็นภาษาพูดมากกว่า 快乐 อยู่ในคำอวยพรเป็นหลัก: 生日快乐, 新年快乐 ส่วน 幸福 xìngfú หมายถึงความสุขที่ยั่งยืน ความสุขของครอบครัวหรือของคู่ชีวิต นักเรียนที่ประกาศว่า 我很幸福 เพราะทำแบบฝึกหัดได้ จึงทำให้ครูอดยิ้มไม่ได้ (ก็เหมือนพูดว่า “ตายตาหลับแล้ว” ตอนส่งข้อสอบ)

ส่วนอุดมคติของปัญญาชนจีนคือการควบคุมตนเอง 喜怒哀乐 xǐ nù āi lè “ยินดี โกรธ เศร้า สุข” หมายถึงอารมณ์ทุกรูปแบบ และสำนวนนี้มาจาก 中庸 Zhōngyōng: 喜怒哀乐之未发，谓之中 “ตราบใดที่ความยินดี ความโกรธ ความเศร้า และความสุข ยังไม่แสดงออกมา เรียกว่าความเป็นกลาง” คนที่มีคุณค่า เขาว่ากันว่าไม่แสดงทั้งความยินดีและความโกรธออกทางสีหน้า 喜怒不形于色 ขงจื่อก็เปรียบเทียบวิญญูชนผู้สงบใจกับคนถ่อยที่ถูกความกังวลกัดกินอยู่เสมอในทำนองเดียวกัน: 君子坦荡荡，小人长戚戚 (บทสนทนา เล่ม 7 บทที่ 35 ซึ่งหน้า บทที่ 7 ของบทสนทนาขงจื่อ ของเราแปลไว้ว่า “ผู้รู้นั้นสงบ ใจกว้างขวาง ส่วนคนต่ำนั้นถูกความทุกข์กังวลกดทับอยู่เสมอ”) ไม่ได้หมายความว่าคนจีนเก็บซ่อนทุกอย่าง (ลองไปดูวง 麻将 májiàng สักวงในคืนส่งท้ายปีเก่าตรุษจีน แล้วคุณจะเปลี่ยนความคิดอย่างรวดเร็ว) แต่ความสำรวมยังคงเป็นคุณสมบัติที่ดี โดยเฉพาะต่อหน้าผู้ใหญ่หรือผู้บังคับบัญชา

สุภาษิตเกี่ยวกับนิสัยมักเป็นภาพเปรียบ 刀子嘴，豆腐心 dāozi zuǐ, dòufu xīn “ปากเป็นมีด ใจเป็นเต้าหู้” หมายถึงคนที่พูดจาแรงแต่ไม่ได้ใจร้าย (ในจีน เต้าหู้คือภาพแทนของความอ่อนนุ่ม) 江山易改，本性难移 “เปลี่ยนแม่น้ำขุนเขายังง่ายกว่าเปลี่ยนสันดาน” ก็คือที่คนไทยพูดว่า “สันดานคนเปลี่ยนยาก” และ 七上八下 qī shàng bā xià “ขึ้นเจ็ดลงแปด” เป็นท่อนท้ายของ 歇后语 xiēhòuyǔ วลีสองท่อนที่ท่อนหลังเป็นตัวเฉลย: 十五个吊桶打水，七上八下 “ถังสิบห้าใบตักน้ำจากบ่อ: เจ็ดใบขึ้น แปดใบลง” สำนวนนี้เหลือไว้แค่ท่อนท้าย ใจก็เป็นเหมือนถังน้ำพวกนั้น

ภาษาปัจจุบันก็สร้างคำใหม่ ๆ เหมือนกัน 玻璃心 bōlixīn “ใจแก้ว” ใช้กับคนที่น้อยใจง่ายกับเรื่องเล็กน้อย 靠谱 kàopǔ ซึ่งมักอธิบายกันว่า “พิงโน้ตเพลง” ⟶ ไว้ใจได้ มีคำตรงข้ามคือ 离谱 lípǔ “ออกนอกโน้ตเพลง” ⟶ เหลวไหล ไร้สาระ 情商 qíngshāng ความฉลาดทางอารมณ์ (EQ) ลอกแบบมาจาก 智商 zhìshāng ไอคิว (IQ): 商 ในที่นี้คือผลหารของการหาร สองคำแรกเป็นภาษาพูด อย่าใช้ในจดหมายสมัครงาน

สุดท้าย ในชีวิตประจำวัน ความรู้สึกมักหายไปจากคำ 情况 qíngkuàng สถานการณ์ และ 事情 shìqing เรื่องราว ยังมี 情 อยู่แต่ไม่มีอารมณ์ใด ๆ เลย 恐怕 kǒngpà แปลตรงตัวว่า “เกรงกลัว, กลัว” กลายเป็นวิธีพูดอย่างสุภาพว่า “คงจะ”: 恐怕要下雨了 “เกรงว่าฝนจะตก” เหมือนภาษาไทยไม่มีผิด และ 爱好 àihào งานอดิเรก คือกริยาสองคำที่แปลว่า “ชอบ” ทั้งคู่มาวางเรียงกัน (ตรงนี้ 好 อ่านว่า hào)

คลิกที่ตัวอักษรใดก็ได้ในหน้านี้: ลำดับการเขียนจะแสดงทีละขีด พร้อมลูกศรบอกทิศทางการลากเส้น