Karakter ve duygular

Çincede karaktere 性格 xìnggé denir. İlk karakter başlı başına bir tanımdır: 性 kalbi, yani 忄 işaretini (bu, solda yer alabilmek için dik yazılmış 心’dir), “doğmak” anlamındaki 生 ile birleştirir ⟶ kalple birlikte doğan şey, insanın derindeki doğası. 格 buna “çerçeve, biçim” anlamını ekler. Ama konuşmada daha çok 脾气 píqi duyulur, kelimesi kelimesine “dalağın nefesi” ⟶ huy, mizaç. Çin tıbbı gerçekten de her organı bir duyguya bağlar: 怒伤肝，喜伤心，思伤脾，忧伤肺，恐伤肾, “öfke karaciğeri yaralar, sevinç kalbi, kara kara düşünmek dalağı, hüzün akciğeri, korku böbreği”, der 黄帝内经 Huángdì nèijīng (bkz. Tedavi olmak sayfamız). 脾气 kelimesinin doğrudan bu kuramdan geldiğinden emin değilim, sözlükler bu konuda belirsiz kalıyor. Buna karşılık Türkçeyle benzerlik çarpıcı: bizim “mizaç” kelimemiz de tıptan, Hipokrat’ın tıbbından gelir (vücut sıvılarının “karışımı” demektir), melankolik de başlangıçta kara safrası fazla olan bir insandan ibaretti.

Dikkat: tek başına kullanıldığında 脾气 çoğu zaman kötü huya kayar. 他脾气很大 tā píqi hěn dà, hayranlık duyulan anlamda “güçlü bir karakteri var” demek değildir, “en ufak şeyde parlıyor” demektir. 发脾气 fā píqi, “dalağın nefesini dışarı salmak” ⟶ öfkeyle parlamak, olay çıkarmak. İltifat etmek içinse 脾气好 píqi hǎo denir: huyu iyidir, kolay kolay kızmaz.

Kalp bu söz varlığının her yerinde. Bu sayfanın kelimelerine bakın: 忄 işareti 情, 怕, 惊, 慌, 恼, 愤 karakterlerinin solunda, 心 ise 感, 念, 愁, 怒, 恐 karakterlerinin altında yer alır. Klasik Çin düşüncesi için 心 hem kalp hem zihindir: insan kalbiyle düşünür (düşünce, bellek ve irade de zaten ayrı bir sayfada ele alınacak). “Hızlı” anlamındaki 快 kuài bile kalbi taşır: ilk anlamı “memnun, hoşnut” idi ve bunu 快乐 kuàilè kelimesinde buluruz. 心 üzerine kurulu gündelik kelimeler (心情, 关心, 放心, 小心) zaten Vücut sayfasında.

Mutlu olduğunu söylemek için Çincede dört yaygın kelime vardır ve öğrenciler bunları seve seve birbirine karıştırır. 高兴 gāoxìng bir olaya tepki verir: 认识你很高兴, “seninle tanıştığıma sevindim”. 开心 kāixīn, “kalbi açmak” ⟶ iyi vakit geçirmek, daha samimidir. 快乐 daha çok dileklerde yaşar: 生日快乐, 新年快乐. 幸福 xìngfú ise süren bir mutluluğu, bir ailenin ya da bir çiftin mutluluğunu anlatır. Alıştırmasını başardı diye 我很幸福 diyen bir öğrenci bu yüzden öğretmenini gülümsetir (bu biraz, bir sınavın sonunda “artık gözüm açık gitmez” demeye benzer).

Aydın idealine gelince, o da kendine hâkim olmaktır. 喜怒哀乐 xǐ nù āi lè, “sevinç, öfke, keder, zevk”, duyguların bütün yelpazesini anlatır ve ifade 中庸 Zhōngyōng kitabından gelir: 喜怒哀乐之未发，谓之中, “sevinç, öfke, keder ve zevk henüz ortaya çıkmamışken buna orta denir”. Değerli bir insan için, yüzünde ne sevincini ne öfkesini belli ettiği söylenirdi: 喜怒不形于色. Konfüçyüs de aynı şekilde huzurlu erdemli insanı, hep kaygıyla kemirilen küçük insanla karşılaştırır: 君子坦荡荡，小人长戚戚 (Sohbetler VII, 35; Konfusius’un Sohbetleri’nin 7. Bölümü sayfamızdaki çeviri şöyle: “Bilge sakindir, gönlü geniştir; bayağı insan hep kaygılarla ezilir”). Bu, Çinlilerin her şeyi gizlediği anlamına gelmez (bir Çin Yeni Yılı gecesi bir 麻将 májiàng partisine tanık olun, fikriniz çabucak değişir). Ama ölçülülük, özellikle bir büyüğün ya da bir amirin önünde, hâlâ bir erdemdir.

Karakterle ilgili atasözleri çoğu zaman birer imgedir. 刀子嘴，豆腐心 dāozi zuǐ, dòufu xīn, “bıçaktan bir ağız, tofudan bir kalp”, sert konuşan ama kötü olmayan insanı anlatır (Çin’de tofu, yumuşaklığın ta kendisidir). 江山易改，本性难移, “ırmakları ve dağları değiştirmek, insanın yaradılışını değiştirmekten kolaydır”, bizim “can çıkmayınca huy çıkmaz” sözümüzdür. 七上八下 qī shàng bā xià, “yedi yukarı, sekiz aşağı” ise bir 歇后语 xiēhòuyǔ sözünün son kısmıdır; bunlar, ikinci bölümü anahtarı veren iki zamanlı cümlelerdir: 十五个吊桶打水，七上八下, “kuyudan su çeken on beş kova: yedisi çıkar, sekizi iner”. İfade yalnızca son kısmı saklamıştır. Kalp de kovalar gibi yapar.

Bugünün dili de yeni şeyler icat ediyor. 玻璃心 bōlixīn, “camdan kalp”, en ufak şeye alınan kişi için söylenir. 靠谱 kàopǔ genellikle “partisyona dayanmak” ⟶ güvenilir diye açıklanır; zıddı 离谱 lípǔ, “partisyondan uzaklaşmak” ⟶ saçma sapan, olacak şey değil. 情商 qíngshāng, duygusal zekâ, IQ demek olan 智商 zhìshāng örnek alınarak kurulmuştur: 商 burada bir bölme işleminin sonucu, yani bölümdür. İlk ikisi gündelik dile aittir. Bir ön yazıda bunlardan kaçının.

Son olarak, gündelik hayatta duygu çoğu zaman kelimeden silinir. 情况 qíngkuàng, durum, ve 事情 shìqing, iş, mesele, 情 karakterini hiçbir duygu taşımadan korumuştur. Kelimesi kelimesine “korkmak, çekinmek” demek olan 恐怕 kǒngpà, “muhtemelen” demenin kibar bir yolu olmuştur: 恐怕要下雨了, “korkarım yağmur yağacak”, tıpkı Türkçedeki gibi. Hobi anlamındaki 爱好 àihào ise ikisi de “sevmek” demek olan iki fiili yan yana koyar (buradaki 好 hào diye okunur).

Sayfadaki herhangi bir karaktere tıklayın: yazım sırası, çizginin yönünü veren okla birlikte çizgi çizgi görünür.