ชื่อและสัญชาติ

นามสกุลหรือแซ่ ภาษาจีนเรียกว่า 姓 xìng และตัวอักษรนี้ควรค่าแก่การหยุดพิจารณาสักหน่อย ผู้หญิง 女 อยู่ข้าง “เกิด” 生 ⟶ “เกิดจากผู้หญิง” แซ่ที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่รู้จักกัน คือ 姬 Jī 姜 Jiāng 姚 Yáo หรือ 嬴 Yíng ล้วนมีหมวดอักษรนี้ทั้งสิ้น หลายคนมองว่านี่คือร่องรอยของสังคมที่นามสกุลสืบทางแม่ ผมไม่แน่ใจขนาดนั้น ตัวอักษรบอกเราก่อนอื่นว่านามสกุลมาจากการเกิด และนักประวัติศาสตร์เองก็ยังเห็นไม่ตรงกันเลย ส่วนชื่อตัวเรียกว่า 名 míng และคำอธิบายแบบดั้งเดิมก็น่ารักดี ตอนค่ำ 夕 มองหน้ากันไม่เห็นแล้ว จึงต้องบอกชื่อด้วยปาก 口

เรื่องแรกที่ต้องทำให้ชิน คือในภาษาจีน นามสกุลมาก่อนเสมอ ใน 李明 Lǐ Míng 李 คือนามสกุล ส่วน 明 คือชื่อตัว ด้วยเหตุนี้ เหมา เจ๋อตง จึงเป็น “คุณเหมา” จริงๆ ระหว่างเพื่อนร่วมงานหรือเพื่อนฝูง จะเติม 老 “แก่” หรือ 小 “เล็ก” ไว้หน้านามสกุลตามอายุ 老王 Lǎo Wáng สำหรับคนที่อายุมากกว่า 小李 Xiǎo Lǐ สำหรับคนที่อายุน้อยกว่า โดยไม่มีอะไรน่าขุ่นเคืองเลย (กับผู้หญิงต้องระวังกว่านั้น ไม่มีใครชอบให้ถูกมองว่าแก่) เวลาจะถามชื่อใครอย่างสุภาพ ใช้ 贵姓 guìxìng ซึ่งเราเคยเห็นแล้วในหน้า ชีวิตทางสังคม และตอบอย่างถ่อมตนว่า 免贵姓王 “ไม่มีอะไรสูงส่ง แซ่หวังครับ” อีกอย่าง ในจีนแผ่นดินใหญ่ ผู้หญิงที่แต่งงานแล้วยังคงใช้นามสกุลเดิมของตัวเอง ไม่มีใครกลายเป็น “คุณนายหวัง” เพราะแต่งงานกับคุณหวัง

นามสกุลในจีนมีไม่มาก และนี่เป็นความยากจริงๆ สำหรับคนที่พยายามจำชื่อเพื่อนร่วมงาน ตามรายงานทางการปี 2020 แค่ 王 李 张 刘 และ 陈 ก็ครอบคลุมคนจีนเกือบหนึ่งในสามแล้ว จึงเกิดสำนวน 张三李四 Zhāng Sān Lǐ Sì “จางคนที่สาม หลี่คนที่สี่” ⟶ ตาสีตาสา ใครก็ได้ หนังสือเล่มเล็กที่รวบรวมแซ่เหล่านี้ 百家姓 Bǎijiāxìng มีมาตั้งแต่สมัยซ่ง และขึ้นต้นด้วย 赵钱孙李 โดย 赵 อยู่ต้นสุด เพราะเป็นแซ่ของราชวงศ์ นามสกุลบางแซ่เขียนด้วยอักษรสองตัว เรียกว่า 复姓 fùxìng เช่น 司马 ของนักประวัติศาสตร์ซือหม่าเชียน 诸葛 ของนักยุทธศาสตร์จูกัดเหลียง และ 欧阳 ของบัณฑิตโอวหยางซิว

ส่วนชื่อตัวนั้นตั้งได้อย่างอิสระ ไม่มีรายชื่อที่กำหนดไว้ให้เลือก พ่อแม่จะประกอบชื่อจากอักษรหนึ่งหรือสองตัว และแฝงความปรารถนาไว้ในนั้น เรียกว่า 寓意 yùyì ของชื่อ ด้านกลับของเสรีภาพนี้คือ 重名 chóngmíng ชื่อซ้ำกัน เมื่อชื่อตัวอักษรเดียวเป็นที่นิยม ชื่อเต็มบางชื่อจึงมีคนใช้ร่วมกันเป็นแสนๆ คน (มักยกตัวอย่าง 张伟 ซึ่งถ้าผมจำไม่ผิด เป็นชื่อที่พบบ่อยที่สุดในประเทศ) สมัยก่อน ตระกูลใหญ่จะกำหนดอักษรประจำรุ่น 字辈 zìbèi ให้ลูกพี่ลูกน้องทุกคนในรุ่นเดียวกันใช้ร่วมกัน และมีการเลี่ยงไม่เขียนพระนามของจักรพรรดิ เรียกว่า 避讳 bìhuì ว่ากันว่าในสมัยถัง 观世音 กลายเป็น 观音 (ที่คนไทยรู้จักในนามกวนอิม) เพื่อไม่ต้องใช้อักษร 世 ในพระนามของจักรพรรดิ 李世民

บัณฑิตสมัยก่อนมีชื่อหลายชื่อ 名 ได้รับตอนเกิด 字 zì ได้รับเมื่อเป็นผู้ใหญ่และใช้ในการคบหาสมาคม ส่วน 号 hào เป็นชื่อที่เลือกเอง หลี่ไป๋มีชื่อว่า 李白 มี 字 ว่า 太白 และมี 号 ว่า 青莲居士 “ผู้สันโดษแห่งบัวคราม” ขงจื๊อซึ่งมีชื่อว่า 孔丘 มี 字 ว่า 仲尼 การเรียกคนที่เสมอกันด้วย 名 ถือเป็นการหยาบคาย มีแต่พ่อแม่ ครู หรือเจ้าตัวเองเท่านั้นที่ใช้ได้ ทุกวันนี้ เด็กๆ มีชื่อเล่น 小名 xiǎomíng ซึ่งมักเป็นคำซ้ำ (豆豆 乐乐) และพนักงานออฟฟิศจำนวนมากก็ตั้ง 英文名 Yīngwénmíng ชื่อภาษาอังกฤษไว้ใช้ที่ทำงาน แจ็ก หม่า ก็คือ 马云

ในทางกลับกัน ชาวต่างชาติจะได้ 中文名 Zhōngwénmíng ชื่อภาษาจีน ซึ่งส่วนใหญ่ตั้งตามเสียงของชื่อตัว (เครื่องมือ ชื่อจีน ของเราก็ทำอย่างนี้) ชื่อประเทศก็เดินทางเดียวกัน แต่เลือกอักษรอย่างพิถีพิถัน 美国 มาจาก 美利坚 英国 มาจาก 英吉利 德国 มาจาก 德意志 法国 มาจาก 法兰西 เป็นเพียงการถอดเสียงแบบย่อ ไม่มีอะไรมากกว่านั้น แต่ความบังเอิญก็ช่างลงตัว ฝรั่งเศสกลายเป็น “ประเทศแห่งกฎหมาย” เยอรมนีเป็น “ประเทศแห่งคุณธรรม” และสหรัฐอเมริกาเป็น “ประเทศงาม” (สมัยก่อนยังเรียกว่า 花旗国 “ประเทศธงดอกไม้”) ญี่ปุ่นเป็นข้อยกเว้น เพราะชื่อมีความหมายจริงๆ 日本 Rìběn “ต้นกำเนิดของดวงอาทิตย์”

ระวังคำถาม 你是哪里人 nǐ shì nǎli rén เมื่อถามคนจีน คำถามนี้ไม่ได้ถามถึงประเทศ แต่ถามถึงมณฑลหรือเมือง และคำตอบมักอิงกับ 籍贯 jíguàn ถิ่นเดิมของตระกูลฝ่ายพ่อ มากกว่าสถานที่เกิด คนหนึ่งอาจเกิดที่ปักกิ่งแต่บอกว่าตัวเองเป็นคนซานตง ความแตกต่างระหว่างคนท้องถิ่น 本地人 běndìrén กับคนต่างถิ่น 外地人 wàidìrén ยังรู้สึกได้ชัดเจน นอกประเทศจีน มีการแยก 华侨 Huáqiáo ผู้ยังถือสัญชาติจีน ออกจาก 华裔 Huáyì ผู้มีเชื้อสายจีนแต่เป็นพลเมืองของประเทศอื่น ส่วน 海归 hǎiguī “กลับจากทะเล” คือคนที่กลับมาพร้อมปริญญาจากต่างประเทศ คำนี้ออกเสียงเหมือน 海龟 เต่าทะเล ซึ่งกลับมาวางไข่ที่ชายหาดที่มันเกิด ในที่สุดหลายคนก็เป็นไปตามสุภาษิต 落叶归根 luò yè guī gēn นี่คือเรื่องทั้งหมดในบทกวีของเหอ จือจาง ในหน้า การกลับสู่บ้านเกิด - เหอ จือจาง ของเรา

ยังมีประโยคหนึ่งของขงจื๊อที่คนจีนยังคงยกมาอ้าง และเป็นประโยคปิดท้ายตัวอย่างของเรา 名不正则言不顺 ในหน้า บทที่ 13 แห่งสุนทรพจน์ของขงจื่อ ของเรา กูฟเรอร์ (Couvreur) แปลไว้ว่า “ถ้านามไม่ตรงกับสิ่ง ถ้อยคำก็สับสน” จื่อลู่เพิ่งถามอาจารย์ว่า ถ้าได้ปกครองบ้านเมือง จะเริ่มจากอะไร คำตอบคือ เริ่มจากคืนชื่อที่แท้จริงให้แก่ทุกสิ่ง จื่อลู่เห็นว่าเป็นเรื่องทฤษฎีเกินไป (ก็เข้าใจได้) แต่ความคิดนี้ผ่านความคิดทางการเมืองของจีนมาสองพันปี เจ้าผู้ครองที่ไม่ประพฤติอย่างเจ้าผู้ครอง ย่อมไม่คู่ควรกับนามนั้นอีกต่อไป ความคิดนี้ยังอยู่ในสำนวนเฉิงอวี่ 名正言顺 míng zhèng yán shùn “นามถูกต้อง ถ้อยคำก็ลื่นไหล” ⟶ ชอบธรรม ถูกต้องตามระเบียบ

ชนชาติต่างๆ ในจีนและภาษาต่างๆ ของโลกจะมีหน้าของตัวเองแยกต่างหาก

คลิกที่ตัวอักษรใดก็ได้ในหน้านี้: ลำดับการเขียนจะแสดงทีละขีด พร้อมลูกศรบอกทิศทางการลากเส้น