ชีวิตทางสังคม

“ความสุภาพ” ภาษาจีนเรียกว่า 礼貌 lǐmào แปลตรงตัวว่า “ท่าทีแห่งพิธีการ” ทุกอย่างเริ่มต้นจาก 礼 lǐ ซึ่งรูปอักษรโบราณ 禮 ประกอบด้วยแท่นบูชา 示 กับภาชนะพิธีที่ใส่เครื่องเซ่นไว้เต็ม 豊 ⟶ พิธีกรรม ต่อมาคือขนบธรรมเนียมอันควร แล้วจึงเป็นความสุภาพ ตัวอักษรนี้วนกลับมาไม่หยุดในหน้านี้ ของขวัญ 礼物 lǐwù คือ “สิ่งของแห่งพิธี” และแม้แต่วันอาทิตย์ 礼拜天 lǐbàitiān ก็คือ “วันนมัสการ” สำนวนที่มาจากการนมัสการประจำสัปดาห์ของชาวคริสต์ พูดกันตามตรง ผมไม่รู้จักคำภาษาฝรั่งเศสคำใดที่ถ่ายทอด 礼 ได้ครบถ้วน พิธีกรรม ความเหมาะสม ขนบ ความสุภาพ แต่ละคำจับได้เพียงเสี้ยวเดียว ในหน้า บทที่ 1 ของเรื่องการสนทนาของขงจื๊อ ของเรา กูฟเรอร์ (Couvreur) เลือกใช้คำว่า “หน้าที่ต่อกันและกัน” ในการแปลประโยคของโหย่วจื่อ ศิษย์คนหนึ่งของขงจื๊อ ซึ่งเป็นประโยคที่ปิดท้ายตัวอย่างของเรา 礼之用，和为贵 “ในการปฏิบัติตามพิธีการ ความกลมเกลียวสำคัญที่สุด”

เวลาทักทาย ตำราเรียนเริ่มด้วย 你好 nǐ hǎo ซึ่งก็ถูกต้อง แต่ระวัง ระหว่างเพื่อนบ้านหรือเพื่อนร่วมงาน คำนี้ได้ยินน้อยกว่าที่คิดมาก คนจีนมักทักทายด้วยการพูดถึงสิ่งที่เห็นอยู่ตรงหน้า 上班去啊？ “ไปทำงานเหรอ” หรือด้วยประโยคอันโด่งดัง 吃了吗 chī le ma “กินข้าวหรือยัง” เหมือนที่คนไทยทักกัน ซึ่งไม่ต้องการคำตอบละเอียดอะไร (ไม่มีใครอยากรู้หรอกว่าคุณกินอะไรไป) ส่วนคนหนุ่มสาวนิยมพูด 哈喽 hālóu และ 拜拜 báibái ที่ยืมมาจากภาษาอังกฤษ คำว่า 您 nín ที่แสดงความเคารพใช้กันมากในภาคเหนือและกับผู้สูงอายุ ส่วนในภาคใต้ หลายคนแทบไม่เคยใช้เลย

客气 kèqi เป็นคำที่ควรหยุดพิจารณาสักหน่อย 客 คือแขก การเป็น 客气 คือการมี “ท่าทีของแขก” ⟶ สุภาพ สงวนท่าที หรือถึงขั้นเป็นพิธีรีตอง (ใกล้กับคำว่า “เกรงใจ” ของไทยมาก) จึงเกิดเป็น 不客气 bú kèqi “อย่าทำตัวเป็นแขก” ⟶ ไม่เป็นไร ในหมู่คนสนิท ความสุภาพที่มากเกินไปสร้างระยะห่าง และคำขอบคุณที่เกินมาคำเดียวก็อาจทำให้อีกฝ่ายน้อยใจได้ คุณจะได้ยินคำตอบว่า 别见外 “อย่าเอาตัวไปไว้ข้างนอก” คือ อย่าทำตัวเป็นคนนอก เรื่องนี้ชวนงงสำหรับคนฝรั่งเศสที่ถูกสอนมาว่าขอบคุณเท่าไรก็ไม่พอ คำชมก็ใช้ตรรกะเดียวกัน คนจีนปัดคำชมด้วย 哪里哪里 nǎli nǎli “ตรงไหน ตรงไหน” แต่ในหมู่คนอายุต่ำกว่าสามสิบ คำ 谢谢 ง่ายๆ กำลังแพร่หลายขึ้น ซึ่งก็ดีสำหรับชาวต่างชาติที่ไม่รู้แล้วว่าจะวางตัวอย่างไร

ที่ร้านอาหาร การจ่ายเงินเป็นละครฉากเล็กๆ คนที่เลี้ยง หรือ 请客 qǐngkè ต้องเป็นคนจ่าย แต่คนอื่นๆ ก็ทำทีจะแย่งจ่ายก่อน นี่คือ 抢着买单 qiǎngzhe mǎidān “แย่งกันจ่ายเงิน” บางครั้งถึงขั้นเบียดกันหน้าเคาน์เตอร์คิดเงิน การหารกันจ่าย AA制 AA zhì เป็นที่ยอมรับในหมู่คนหนุ่มสาวในเมือง แต่หลายครอบครัวยังมองว่าเป็นเรื่องขี้เหนียว การเลี้ยงยังพูดได้อีกอย่างว่า 做东 zuòdōng “เป็นฝ่ายตะวันออก” คำอธิบายที่พบบ่อยที่สุดโยงไปถึง 东道主 ในจั่วจ้วน (Zuozhuan) คือแคว้นเจิ้งที่เสนอตัวเป็น “เจ้าบ้านบนเส้นทางตะวันออก” อีกคำอธิบายหนึ่งพูดถึงที่นั่งของเจ้าของบ้านซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของห้องโถง ผมบอกไม่ได้ว่าคำอธิบายไหนถูก

ของขวัญมีกฎที่ไม่มีใครอธิบายให้ฟัง ต้องปฏิเสธก่อนตามมารยาทแล้วจึงรับ ไม่แกะห่อต่อหน้าคนให้ และวันหนึ่งต้องตอบแทนสิ่งที่ได้รับมา เพราะ 礼尚往来 lǐ shàng wǎng lái “พิธีการให้ค่ากับการไปและการกลับ” ของบางอย่างเป็นของต้องห้าม ไม่มีใครให้นาฬิกาเป็นของขวัญ 送钟 sòng zhōng เพราะออกเสียงเหมือน 送终 “อยู่เฝ้าคนใกล้ตายจนสิ้นใจ” และไม่แบ่งลูกแพร์กัน 分梨 เพราะฟังคล้าย 分离 “พลัดพรากจากกัน” สุภาษิต 千里送鹅毛，礼轻情意重 ปลอบใจคนที่มาแทบมือเปล่า เล่ากันว่าทูตผู้หนึ่งนำหงส์มาถวายจักรพรรดิถังไท่จง แต่ปล่อยให้หลุดหนีไประหว่างทาง จึงถวายได้เพียงขนนกเส้นเดียว ของขวัญเบา แต่น้ำใจหนัก

ยังเหลือ 关系 guānxi ซึ่งสื่อตะวันตกรับไปใช้ทับศัพท์ในที่สุด ความหมายตรงคือ “ความสัมพันธ์” แต่ในการใช้จริง หมายถึงเครือข่ายคนที่เราพึ่งพาได้ และคนที่เราติดค้างอะไรบางอย่างอยู่ ความช่วยเหลือที่ได้รับก่อให้เกิด 人情 rénqíng หนี้น้ำใจที่ต้องชดใช้ (ใกล้กับ “บุญคุณ” ของไทย) และหน้าตา 面子 miànzi ที่เราเจอมาแล้วในหน้า ร่างกาย ก็เป็นตัวกำกับทั้งหมด การได้ตำแหน่งด้วยเส้นสายเรียกว่า 走后门 zǒu hòumén “เข้าทางประตูหลัง” แต่ระวังอย่าทำให้ 关系 กลายเป็นกุญแจไขทุกเรื่องของจีน ฝรั่งเศสเองก็มีเครือข่ายเส้นสาย เพียงแต่เรียกว่า “piston” (เส้นสาย) ด้วยปรัชญาที่น้อยกว่าเล็กน้อย (และงานเลี้ยงที่น้อยกว่ามาก)

เรื่องเพื่อนบ้าน สุภาษิต 远亲不如近邻 “ญาติที่อยู่ไกลสู้เพื่อนบ้านใกล้ๆ ไม่ได้” มีอยู่แล้วในหน้า ครอบครัวและเครือญาติ สุภาษิตนี้มาจากโลกของลานบ้านที่ใช้ร่วมกัน ที่ผู้คนใช้ชีวิตอยู่ในบ้านของกันและกัน 串门 chuànmén แปลตรงตัวว่า “ร้อยประตู” เหมือนร้อยไข่มุก ⟶ เดินจากบ้านนี้ไปบ้านนั้น ในตึกสูงทุกวันนี้ คนจีนจำนวนมากไม่รู้จักเพื่อนบ้านชั้นเดียวกันแล้ว สายสัมพันธ์ไปผูกกันที่อื่น ในกลุ่ม WeChat ของโครงการที่อยู่อาศัย ที่คนบ่นเรื่องเสียงดังรบกวน 扰民 rǎomín พอๆ กับที่ช่วยเหลือกัน แต่สุดท้ายก็ต้องเจอกันอยู่ดี 低头不见抬头见 ก้มหน้าไม่เจอ เงยหน้าก็เจอ

เรื่องการทะเลาะ คำที่ดูเป็นวิชาการที่สุดกลับเห็นภาพชัดที่สุด 矛盾 máodùn ความขัดแย้ง มาจากหานเฟยจื่อ (Han Feizi) พ่อค้าคนหนึ่งโอ้อวดหอก 矛 ที่แทงทะลุได้ทุกสิ่ง และโล่ 盾 ที่ไม่มีอะไรแทงทะลุได้ คนที่เดินผ่านถามว่าถ้าเอาหอกนั้นแทงโล่นั้นจะเป็นอย่างไร พ่อค้าพูดไม่ออก ทะเลาะกันด้วยปากคือ 吵架 chǎojià ชกต่อยกันคือ 打架 dǎjià (ความต่างทั้งหมดอยู่ที่หมวดนำ ปาก 口 หรือมือ 扌) แล้วก็คืนดีกัน 和好 héhǎo และเมื่อความบาดหมางยืดเยื้อ ก็เลิกพูดกัน นั่นคือ 冷战 lěngzhàn “สงครามเย็น” ซึ่งความหมายในบ้านใช้บ่อยกว่าความหมายทางประวัติศาสตร์มาก

หน้านี้ปิดท้ายหมวดย่อย “ความสัมพันธ์” มิตรภาพ ความรัก การนัดเดท และการเลิกรา อยู่ในหน้า มิตรภาพและความรัก หน้าต่อไปจะว่าด้วยอัตลักษณ์และถิ่นกำเนิด

คลิกที่ตัวอักษรใดก็ได้ในหน้านี้: ลำดับการเขียนจะแสดงทีละขีด พร้อมลูกศรบอกทิศทางการลากเส้น