Het sociale leven

“Beleefdheid” heet 礼貌 lǐmào, letterlijk “de houding van de riten”. Alles begint bij 礼 lǐ, waarvan de oude vorm 禮 het altaar, 示, verbindt met een rituele vaas vol offergaven, 豊 ⟶ de rite, dan de welvoeglijkheid, dan de beleefdheid. Het karakter duikt op deze pagina steeds weer op: het cadeau, 礼物 lǐwù, is “het ding van de rite”, en zelfs de zondag, 礼拜天 lǐbàitiān, is “de dag van de eredienst”, een uitdrukking die teruggaat op de wekelijkse eredienst van de christenen. Eerlijk gezegd ken ik geen woord, in het Frans noch in het Nederlands, dat 礼 helemaal dekt: riten, welvoeglijkheid, gebruiken, beleefdheid, elk vat er maar een stukje van. Op onze pagina Hoofdstuk 1 van de Gesprekken van Confucius koos Couvreur voor “de wederzijdse plichten” om de zin te vertalen van Youzi, een leerling van Confucius, die onze voorbeelden afsluit: 礼之用，和为贵, “bij de beoefening van de riten telt de harmonie het meest”.

Om te groeten beginnen de leerboeken met 你好 nǐ hǎo, en daar hebben ze gelijk in. Maar let op: tussen buren of collega’s hoor je het veel minder dan je denkt. Je groet eerder door het voor de hand liggende vast te stellen, 上班去啊？, “ga je naar je werk?”, of met het beroemde 吃了吗 chī le ma, “heb je gegeten?”, dat geen uitgebreid antwoord verwacht (niemand wil weten wat er op je bord lag). Jongeren zeggen dan weer graag 哈喽 hālóu en 拜拜 báibái, ontleend aan het Engels. Het respectvolle 您 nín hoor je vooral in het noorden en tegenover ouderen; in het zuiden gebruiken veel mensen het bijna nooit.

客气 kèqi verdient het dat we er even bij stilstaan. 客 is de gast: wie 客气 is, heeft “het voorkomen van een gast” ⟶ beleefd, gereserveerd, zelfs plechtig. Vandaar 不客气 bú kèqi, “speel niet de gast” ⟶ graag gedaan. Tussen naasten schept te veel beleefdheid afstand, en een bedankje te veel kan kwetsen: dan krijg je 别见外 te horen, “zet jezelf niet buiten”, gedraag je niet als een vreemde. Dat is verwarrend voor een Fransman, die is opgegroeid met het idee dat je nooit genoeg kunt bedanken. Dezelfde logica geldt voor complimenten, die je afweert met een 哪里哪里 nǎli nǎli, “waar dan, waar dan?”. Bij de onder-dertigers wint een eenvoudig 谢谢 daarentegen terrein, en dat is maar goed ook voor buitenlanders die niet meer weten waar ze aan toe zijn.

In het restaurant is de rekening een klein toneelstuk. Wie uitnodigt, 请客 qǐngkè, moet betalen, maar de anderen doen alsof ze hem voor willen zijn: dat is 抢着买单 qiǎngzhe mǎidān, “vechten om de rekening”, soms tot er bij de kassa geduwd wordt. Samsam doen, AA制 AA zhì, is de regel geworden bij jonge stedelingen, maar in veel families geldt het nog als krenterig. Trakteren heet ook 做东 zuòdōng, “het oosten doen”. De gangbaarste verklaring verwijst naar de 东道主 uit de Zuozhuan, het koninkrijk Zheng dat zich aanbood als “gastheer aan de oostelijke weg”; een andere spreekt van de plaats van de heer des huizes, aan de oostkant van de zaal. Welke de juiste is, zou ik niet kunnen zeggen.

Cadeaus volgen regels die niemand je uitlegt. Eerst weiger je, uit beleefdheid, voordat je aanneemt; je maakt het pakje niet open waar de gever bij is; en ooit geef je terug wat je gekregen hebt, want 礼尚往来 lǐ shàng wǎng lái, “de rite hecht aan het heen en het terug”. Sommige voorwerpen zijn uit den boze. Je geeft geen klok, 送钟 sòng zhōng, want dat klinkt als 送终, “een stervende bijstaan”; je deelt geen peer, 分梨, want dat klinkt als 分离, “uit elkaar gaan”. Het spreekwoord 千里送鹅毛，礼轻情意重 troost wie met bijna lege handen aankomt: een gezant die een zwaan naar keizer Taizong van de Tang bracht, liet hem onderweg ontsnappen, zo wordt verteld, en kon alleen nog een veer aanbieden. Het cadeau is licht, de bedoeling weegt zwaar.

Blijft nog 关系 guānxi, dat de westerse pers uiteindelijk ongewijzigd heeft overgenomen. In de eigenlijke zin is het “de relatie”; in het gebruik is het het netwerk van mensen op wie je kunt rekenen, en aan wie je iets verschuldigd bent. Een bewezen dienst schept een 人情 rénqíng, een gevoelsschuld die je ooit moet inlossen, en het gezicht, 面子 miànzi, dat we al tegenkwamen op de pagina Het lichaam, regelt het geheel. Een plaats bemachtigen via een kruiwagen is 走后门 zǒu hòumén, “via de achterdeur gaan”. Pas wel op dat je van 关系 niet de universele sleutel tot China maakt: Frankrijk heeft ook zijn netwerken, het zegt alleen “piston” (kruiwagen), met iets minder filosofie (en veel minder banketten).

Wat de buren betreft: het spreekwoord 远亲不如近邻, “een verre verwant is minder waard dan een naaste buur”, staat al op de pagina De familie. Het komt uit een wereld van gedeelde binnenplaatsen waar je je leven bij de anderen doorbracht: 串门 chuànmén is letterlijk “deuren aanrijgen”, zoals je parels aanrijgt ⟶ van deur tot deur gaan. In de woontorens van vandaag kennen veel Chinezen hun buren op dezelfde verdieping niet meer. De banden worden elders gesmeed, in de WeChat-groep van het wooncomplex, waar je net zo vaak klaagt over lawaai, 扰民 rǎomín, als dat je elkaar er een dienst bewijst. Maar uiteindelijk kom je elkaar altijd tegen: 低头不见抬头见, zie je elkaar niet met gebogen hoofd, dan wel met geheven hoofd.

Bij ruzies is het geleerdste woord ook het beeldendste. 矛盾 máodùn, de tegenstrijdigheid, komt uit de Han Feizi: een koopman prees een speer, 矛, die alles kon doorboren, en een schild, 盾, dat door niets te doorboren was. Een voorbijganger vroeg hem wat er zou gebeuren als je het ene met het andere raakte. De koopman stond met zijn mond vol tanden. Ruziemaken is 吵架 chǎojià, vechten is 打架 dǎjià (het hele verschil zit in de radicaal: de mond, 口, of de hand, 扌), en daarna maak je het weer goed, 和好 héhǎo. En als de onmin blijft duren, praat je niet meer met elkaar: dat is de 冷战 lěngzhàn, de “koude oorlog”, waarvan de huiselijke betekenis veel vaker voorkomt dan de historische.

Deze pagina sluit de subcategorie “De relaties” af. Vriendschap, liefde, afspraakjes en breuken staan op de pagina Vriendschap en liefde. Daarna gaat het over identiteit en afkomst.

Klik op om het even welk karakter op deze pagina: de schrijfvolgorde verschijnt streek voor streek, met het pijltje dat de richting van de haal aangeeft.