Törenler ve uğurlu şeyler

İyi talih anlamındaki mutluluk 福 fú diye söylenir. Solda 礻 anahtarı var, 示 işaretinin kısaltılmış biçimi, yani adak sunağı; sağda 畐, eski biçimlerin ağzına kadar dolu bir küp gibi çizdiği işaret ⟶ sunağın üstüne konmuş dolu küp, atalardan ve tanrılardan dilenen lütuflar. Demek ki Çincedeki 福 her şeyden önce bir duygu değildir: bir bolluktur, gelip dolduran bir şeydir. Hissedilen mutluluk için daha çok 幸福 xìngfú denir.

Yeni Yıl’da 福 ters yapıştırılır (Bayramlar sayfamıza bakın). “福 ters” Çincede 福倒了 fú dào le diye söylenir, tıpkı “mutluluk geldi” demek olan 福到了 fú dào le gibi. Anlatıldığına göre okuma yazma bilmeyen bir hizmetkâr onu bir Qing prensinin evine baş aşağı yapıştırmış, bir kâhya da bu kelime oyunuyla adamın başını kurtarmış. Hikâyenin, farklı prensler içeren birçok çeşitlemesi var ve hangisinin doğru olduğunu söyleyemem. Buna karşılık, giriş kapısına pek çok kişi onu düz yapıştırır: ters çevrilmiş bir 福, aynı zamanda boşalan bir küp demektir.

Bütün bu sistem 谐音 xiéyīn, yani sesteşlik üzerine kuruludur. 八 bā, sekiz, neredeyse 发 fā, zenginleşmek gibi okunur; bu moda çoğu zaman, iki kelimenin daha da yakın olduğu Kantoncayla ve 1980’lerde Güney’in yükselişiyle açıklanır. Açıklama cazip, ama elimde bir kanıt yok. Ne olursa olsun, Pekin Olimpiyatları 8 Ağustos 2008’de açıldı. Tersine, 四 sì, ölmek demek olan 死 sǐ sözcüğünü çağrıştırır ve pek çok binada dördüncü kat yoktur. Balık, 鱼 yú, fazlalık demek olan 余 yú gibi okunur; Yeni Yıl arifesi yemeğindeki balık buradan gelir. Yarasa, 蝠 fú, mutluluk gibi okunur; eski porselenlerde uçuşup durması da bundandır.

Aynı mekanizma tabuları da üretir. Saat hediye edilmez, çünkü 送钟 sòng zhōng, ölmek üzere olan birine son yolculuğunda eşlik etmek demek olan 送终 sòngzhōng gibi duyulur (Toplumsal yaşam sayfamız bundan zaten söz ediyor); şemsiye de verilmez, çünkü 伞 sǎn, ayrılmak demek olan 散 sàn sözcüğünü çağrıştırır; sevgililer de bir armudu paylaşmaz. Bir kâse kırılırsa her şey kaybolmuş sayılmaz: hemen 碎碎平安 suìsuì píng'ān denir, çünkü “paramparça” anlamındaki 碎, yıl anlamındaki 岁 gibi okunur ⟶ “her yıl esenlik”.

Renkler de aynı mantığa uyar. Kırmızı sevinçtir, düğündür, Yeni Yıl’dır; beyaz ise yastır. Öyleyse zarflara dikkat: düğün parası kırmızı bir zarfa, cenaze parası beyaz bir zarfa konur. Yine de 红白喜事 hóng bái xǐshì, yani “kırmızı ve beyaz mutlu olaylar” denir, çünkü çok yaşlı birinin huzur içinde göçüp gitmesi de bir tür mutluluk sayılırdı.

Doğum günleri ise eskiden pek kutlanmazdı, çocuklarınki ve yaşlılarınki dışında. Bir büyük için 做寿 zuòshòu yapılır, yani uzun ömrü kutlanır: sofraya 长寿面 chángshòumiàn, asla kesilmeyen erişteler, ve 寿桃 shòutáo konur. Bazı yörelerde altmış yaş elli dokuzda bile kutlanır: 做九不做十, “9’u kutla, 10’u değil”. Kimileri 九 sayısının 久 jiǔ, uzun süre gibi okunduğunu söyler; kimileri de fazla dolu olan on sayısının düşüşü haber verdiğini. İki açıklama da dolaşıyor ve aralarında karar verecek bir dayanağım yok.

İnternet kendi sayılarını ekledi. 520, aşağı yukarı 我爱你 wǒ ài nǐ gibi okunduğu için 20 Mayıs’ı ikinci bir Sevgililer Günü yaptı; 1314 ise yāo sān yāo sì diye okunur ve 一生一世 yìshēng yíshì, yani “bütün bir ömür” vaat eder. Daha eskisi 二百五 èrbǎiwǔ, “iki yüz elli”, saf, ahmak birini anlatır. Neden bu sayı? Anlatıldığına göre bir gümüş külçesi beş yüz ons değerindeymiş ve yarısı, 半封, “yarı deli” demek olan 半疯 gibi duyuluyormuş. Bu açıklamalardan biri. Başkaları da var.

Her yılın da önemi var. İnsanın kendi burcunun yılı, 本命年 běnmìngnián, tehlikeli sayılır; o yıl bileğe 红绳 hóngshéng, yani kırmızı bir ip takılır, hatta kırmızı iç çamaşırı giyilir (on iki burç Çin takviminin on iki hayvanı sayfamızda tanıtılıyor).

Geriye eskilerin daha temkinli bilgeliği kalıyor. Sınır boyunda yaşayan yaşlı bir adam atını kaybeder; komşuları ona acır, o ise “belli olmaz” der. At, yanında yabani bir kısrakla geri döner; oğlu kısrağa binerken düşer ve bacağını kırar; savaş çıkar ve topal oğul askere alınmaktan kurtulur. İşte bu 塞翁失马，焉知非福. Laozi bunu, örneklerimizi kapatan cümlede on karakterle söylemişti: “Mutluluk felaketten doğar, felaket mutluluğun bağrında saklıdır”, Laozi’nin 58. bölümü sayfamızdaki çeviriye göre.

Son bir söz, gülümsemek için. Bir arkadaş göbek bağladığında, kibarca 发福 fāfú olduğu söylenir, kelimesi kelimesine “mutluluğu serpildi”. İltifat iki tarafı keskin bir bıçaktır.

Sayfadaki herhangi bir karaktere tıklayın: yazım sırası, çizimin yönünü veren okla birlikte çizgi çizgi görünür.