Giysiler ve ayakkabılar

Giysiye 衣服 yīfu denir; iki karakterin her biri bir zamanlar tek başına giysi anlamına gelirdi. 衣 yī bir çizimdir: bir tuniğin çapraz yakası ve iki peşi hâlâ seçilebilir. Shuowen şunu belirtir: 上曰衣，下曰裳, “üsttekine 衣 denir; alttakine 裳 denir”. 衣 gövdeyi örterdi, 裳 cháng ise kadınlar gibi erkeklerin de giydiği bir etekti (Konfüçyüs de giyerdi, aşağıda göreceğiz). İkisi 衣裳 yīshang kelimesinde kaynaştı; burada ikinci karakter tonunu yitirir ve kelime kuzeyde hâlâ duyulur.

服 fú, yani 衣服 kelimesinin ikinci yarısı, daha gizemlidir. Shuowen onu 用 ile açıklar, “kullanmak, yararlanmak”; aynı karakter bugün de hizmet etmek (服务 fúwù), ilaç almak (服药) ya da yenilgiyi kabullenmek (服气) anlamlarında kullanılır. Buradan giysiye nasıl geçildiğini kesin olarak söyleyemem: belki “insanın üstünde taşıdığı, kendi kullanımına ait şey”. Buna karşılık giysi anlamındaki 服 kök salmıştır: 西装 xīzhuāng ya da 西服, “Batı’nın” takım elbisesi, 校服 xiàofú, okul üniforması, 羽绒服 yǔróngfú, “kuş tüyü giysi” ⟶ şişme mont.

Bir giysiyi “giymek” 穿 chuān ile söylenir ve karakter küçük bir sahnedir: 牙, diş, 穴 içinde, yani delikte. Shuowen burada “delmek, içinden geçmek” anlamını okur. Gömleğin içinden, iğne deliğinden geçen iplik gibi geçeriz: 穿针 iğneye iplik geçirmektir, 穿越 chuānyuè ise karşıya geçmek (dizilerde yüzyılları aşmak bile). Dikkat: 穿 yalnızca içine girilen şeyler, yani giysiler ve ayakkabılar için geçerlidir. Şapka, gözlük, eldiven ya da saat için 戴 dài gerekir (bkz. Dış görünüş). 穿眼镜 insanı gülümsetir.

Her giysinin kendi ölçü sözcüğü vardır ve mantık görseldir. Gövdeyi örtenler için 一件衬衫, 一件外套 denir; boyuna sarkanlar için 一条裤子, 一条裙子 (条 nehirler ve balıklar için de kullanılır); çift hâlinde olanlar için 一双鞋 yì shuāng xié, 一双袜子. Takım elbise, yani birbirine uyan ceket ve pantolon, 套 ile sayılır, “takım”: 一套西装. Zor bir şey yok. Ama 一个裤子 hâlâ yeni başlayanların en sık yaptığı hatadır.

Birçok ad kelimesi kelimesine okunur: 毛衣 máoyī, “yün giysi” ⟶ kazak; 连衣裙 liányīqún, “üste bağlı etek” ⟶ elbise; 牛仔裤 niúzǎikù, “küçük sığır çobanının pantolonu” ⟶ kot pantolon, çünkü 牛仔 kovboy filmlerindeki kovboydur; 背心 bèixīn, “sırt ve yürek” ⟶ atlet, ki tam da sırtı ve göğsü örter. Bazıları İngilizceden ses yoluyla gelmiştir: 夹克 jiākè, jacket, ya da T恤 T xù; buradaki 恤, Kantonca üzerinden, T-shirt kelimesindeki shirt’ü karşılıyor olabilir. Parmak arası terlik olan 人字拖 rénzìtuō ise “人 biçimli terlik” demektir: parmakların arasındaki kayışa bakın.

Sonbahar gelince Çinli anneler 秋衣 qiūyī ile 秋裤 qiūkù çıkarır, “sonbahar giysisi ve sonbahar pantolonu”: ilkbahara kadar giysilerin altında kalan uzun fanila ve uzun don (12. cümle budur). Ergenler bunlardan utanır, anneler inatla direnir ve internet tartışmayı şöyle özetlemiştir: 有一种冷，叫妈妈觉得你冷, “bir soğuk vardır, adı: annen üşüdüğünü düşünüyor”. Hepsi üç heceye sığar: 多穿点 duō chuān diǎn, “biraz daha giyin”. Halk bilgeliği buna 春捂秋冻 chūn wǔ qiū dòng sözünü ekler: ilkbaharda sıkı giyinik kalınır (捂, sararak sıcak tutmak demektir), sonbaharda ise serinde vücut pekiştirilir. Atasözü ile anneler sonbahar konusunda her zaman anlaşamaz.

Kuzeyin kışı uzun süre kendi üniformasını giydi: 棉袄 mián'ǎo, pamuk dolgulu ceket ve üstüne 军大衣 jūndàyī, ordunun zeytin yeşili kaputu; 1980’lerde öğrenciler de apartman kapıcıları da onu giyerdi. Şişme mont onu tahtından etti. Bugün her yerde 冲锋衣 chōngfēngyī var, “hücum giysisi”, su geçirmez bir yürüyüş montu: şehirde, güzel havada bile her köşede karşınıza çıkar.

睡衣 shuìyī ise her zaman evde kalmaz. Şanghay’da (bkz. Şanghay şehri) insanlar uzun süre sabah alışverişini pijamayla, köşedeki dükkâna giderek yaptı ve bunda hiçbir sakınca görmedi (7. cümle budur). 2010 Dünya Fuarı yaklaşırken belediye pijamalar evde kalsın diye kampanya yürüttü; fotoğraflara bakılırsa pek başarılı olamadı. Yazın kuzeyde bazı erkekler tişörtlerini göbeklerinin üstüne kadar sıvar ya da tamamen çıkarır: buna 光膀子 guāng bǎngzi, “çıplak omuzlar” denir, İngilizce basın da ona Beijing bikini adını takmıştır. Birçok şehir bunu yasaklamayı denedi.

Birinin evine girerken ayakkabılar çıkarılır ve ev sahibi 拖鞋 tuōxié uzatır, “sürüklenen ayakkabılar” ⟶ terlik (3. cümle budur). Şu mutlu tesadüfe dikkat edin: 拖鞋, “ayakkabı çıkarmak” anlamındaki 脱鞋 ile tıpatıp aynı okunur ve hareket kelimeyi izler. Küçük çocuklar ise 开裆裤 kāidāngkù giyerdi, ağı açık bir pantolon: çömelmeleri yeterdi (22. cümle budur). Tek kullanımlık bez onu şehirlerden neredeyse kovdu. Kırsalda hâlâ görülür.

Deyimler giysiyi ilk sıraya koyar. 衣食住行 yī shí zhù xíng, yani hayatın ihtiyaçları, giysiyle, hatta yemekten de önce başlar; 丰衣足食 fēng yī zú shí, giyecek bir şeyi olmak ve karnını doyurmak demektir. 衣锦还乡 yì jǐn huán xiāng deyiminde, dikkat, 衣 bir fiildir ve yì okunur, “giyinmek”: memlekete brokar giyinmiş olarak dönmek. 项羽 Xiàng Yǔ, Sima Qian’a göre, zengin olup da memleketine dönmemenin “gece işlemeli giysiyle yürümek” olduğunu söylerdi: kimse sizi görmez. 穿小鞋 chuān xiǎoxié, “küçük ayakkabı giydirmek”, birini sinsice zor durumda bırakmak demektir (20. cümle budur); bu çoğu zaman sarılı ayaklarla açıklanır, pek sağlam bir kanıt olmadan. 削足适履 xuē zú shì lǚ ise tersini söyler: ayakkabıya sığsın diye ayağı yontmak.

天衣无缝 tiānyī wú fèng bir Tang masalından gelir: 郭翰 Guō Hàn adında biri gökteki Dokumacı Kız’ın ziyaretine nail oldu ve elbisesinde hiç dikiş olmamasına şaştı; kız ona göğün giysilerinin iğneyle yapılmadığını söyledi. Bugün kusursuz bir plan ya da açık vermeyen bir yalan için söylenir. Şiirler Kitabı ise askerlere bir kelime armağan etmiştir: 无衣, “Giysisiz” adlı şarkıda Qin savaşçıları birbirlerine 岂曰无衣？与子同袍 der, “Kim demiş giyecek bir şeyin yok diye? Pelerinim senin olsun” (24. cümle budur). 同袍 tóngpáo, “aynı pelerin”, silah arkadaşı anlamında yaşamaya devam etmiştir. Bu dizeler 2020’de Japonya’dan gönderilen yardım kolilerinin üzerinde yeniden görüldü.

Giysi her yere kelimeler bırakmıştır. 领 lǐng, yaka, önceleri boynu belirtirdi; bir giysiyi yakasından kaldırırız ve kelime sonunda “yönetmek” anlamına gelmiştir: 领导 lǐngdǎo, şef. 领袖 lǐngxiù, “yaka ve kollar”, bir giysinin en göze çarpan iki parçası, lider demektir; Jin dönemine ait bir vakayiname daha o zaman 魏舒 Wèi Shū adında biri için insanların “yakası ve kolları” olduğunu söylüyordu. Okumuşlar kitaplarını geniş yenlerine sokarlardı: 袖珍 xiùzhēn, “yen hazinesi” ⟶ cep boyu. Chan ustası halefine cübbesini ve kâsesini bırakırdı, 衣钵 yībō ⟶ bir okulun mirası. Kız evlat da anne babasının yüreğini ısıtan bir 小棉袄 xiǎo mián'ǎo sayılır, “küçük pamuklu ceket” (21. cümle budur). Çamaşırın kendi sayfası var (Ev hayatı); şapkalar, çantalar ve 旗袍 ile 汉服 gibi geleneksel giysiler ise bir sonraki sayfada yer alacak.

Analektler (bkz. Konfüçyüs’ün Analektleri’nin 10. Bölümü) Üstat’ın gardırobunu şaşırtıcı bir özenle anlatır: kaçındığı renkler, her kışlık tuniğe uygun kürk ve uzun bir ev tuniği; Couvreur’ün çevirisiyle, “ama sağ kolu soldakinden kısaydı” (eli serbest kalsın diye, der yorumcular). Orada 必有寝衣，长一身有半 da okunur; Couvreur bunu şöyle aktarır: “Geceleri, boyunun bir buçuk katı uzunluğunda bir giysiye sarınarak dinlenirdi” (25. cümle budur). Peki hangi giysi? İnsanın kendi boyunun bir buçuk katı uzunluğunda bir giysi bir battaniyeye çok benzer ve yanılmıyorsam en eski yorumlar da onu tam böyle okurdu. Zhu Xi cümleyi perhiz günleriyle ilgili paragrafa taşıdı, Couvreur da onu izledi. Ben karar vermeyeceğim. Gecelik ya da battaniye, Üstat üstü örtülü uyurdu. Çinli annelerin bir müttefiki var.

Sayfadaki herhangi bir karaktere tıklayın: yazım sırası, çizimin yönünü veren okla birlikte çizgi çizgi görünür.