De ruimte en de richtingen

Ruimte heet 空间 kōngjiān: 空 “leeg” + 间 “tussenruimte” ⟶ de ruimte, de beschikbare plaats. Maar dat woord gebruik je weinig wanneer je wilt zeggen waar de dingen zijn. Daarvoor heeft het Chinees een werkwoord, 在 zài “zich bevinden”, en een regel voor de volgorde: de plaats komt vóór de handeling. 我在北京工作 wǒ zài Běijīng gōngzuò, letterlijk “ik in Peking werken”. Deze pagina sluit aan op De maankalender en de duur: na de tijd de ruimte, en de twee delen een flink deel van hun woorden.

In het Nederlands staat het voorzetsel vóór het zelfstandig naamwoord: op de tafel. In het Chinees komt het plaatswoord erna: 桌子上面 zhuōzi shàngmiàn, letterlijk “tafel bovenop” (zin 2). Deze plaatswoorden bestaan uit een eenvoudig karakter (上, 下, 里, 外, 前, 后) en een achtervoegsel, 面 “vlak” of 边 “rand”. Je hoort 上边 shàngbian even goed als 上面, en ik zie geen betekenisverschil tussen de twee. Na een zelfstandig naamwoord volstaat het karakter alleen vaak: 桌子上 zhuōzi shang, 房间里 fángjiān li. Let op: de naam van een land of een stad krijgt geen 里. Je zegt 在中国 zài Zhōngguó, nooit 在中国里.

Voor “hier”, “daar” en “waar” geeft de pagina 这里 zhèlǐ, 那里 nàlǐ en 哪里 nǎlǐ. In het Noorden zegt men eerder 这儿 zhèr, 那儿 nàr en 哪儿 nǎr; beide reeksen zijn overal correct. 哪里 heeft een verrassing in petto: herhaald, 哪里哪里 nǎlǐ nǎlǐ, is het het bescheiden antwoord op een compliment, letterlijk “waar dan, waar dan?” (bedoeld is: waar ziet u dat?).

De windstreken zeg je niet in onze volgorde op. Je zegt 东南西北 dōng nán xī běi, oost, zuid, west, noord, met de loop van de zon mee. Ook de tussenrichtingen zijn omgekeerd: 东南 dōngnán, “oost-zuid”, is ons zuidoosten, en 西北 xīběi, “west-noord”, ons noordwesten. In Peking, een stad die als een dambord is aangelegd, wijst men graag de weg met de windstreken: 往北走 wǎng běi zǒu, “ga naar het noorden” (de bezoeker die niet weet waar het noorden is, schiet daar weinig mee op). De woorden om de weg te vragen staan op de pagina Te voet, met de fiets, met de auto.

Drie woorden vertaal je met “naar”. 往 wǎng hoort bij een verplaatsing (zin 9). 向 xiàng geeft aan waarnaar je gekeerd bent, en dient ook figuurlijk: 向他学习 xiàng tā xuéxí, “van hem leren”. 朝 cháo zegt eerder waar je met je gezicht naartoe staat, ook zonder te bewegen, zoals een raam dat op het zuiden uitkijkt. Maar de grens tussen 向 en 朝 is niet scherp, en Chinezen gebruiken vaak het ene voor het andere. Eenvoudig is het niet.

De afstand tussen twee punten druk je uit met 离 lí, “gescheiden zijn van”: 我家离学校很近 wǒ jiā lí xuéxiào hěn jìn, letterlijk “mijn huis, gescheiden van de school, heel dichtbij” (zin 4). De klassieke fout is om er 从 cóng voor in de plaats te zetten. 从 geeft het vertrekpunt van een traject aan en gaat samen met 到 dào: 从… 到…, “van… tot…” (zin 10). 离 daarentegen meet een afstand en veronderstelt geen enkele beweging.

De bewegingswerkwoorden dragen een gegeven mee dat het Chinees nooit weglaat: de plaats van de spreker. 来 lái brengt naar hem toe, 去 qù voert van hem weg (het Nederlands doet dat ook, met komen en gaan, maar minder stelselmatig). “Naar binnen!” is dus 进来 jìnlai, kom binnen, als je zelf binnen bent, en 进去 jìnqu, ga naar binnen, als je buiten bent gebleven (zin 6). Hetzelfde geldt voor 上去 shàngqu en 下来 xiàlai. De tweede lettergreep spreek je uit in de neutrale toon. In het begin is het verwarrend, maar met oefenen valt alles op zijn plaats: het heeft geen zin om alles te willen beredeneren.

方 fāng betekent “vierkant”, en je vindt het terug in 方向 fāngxiàng de richting, 地方 dìfang de plaats, 方便 fāngbiàn handig. De oude kosmologie past in vier karakters: 天圆地方 tiānyuán-dìfāng, de hemel is rond en de aarde vierkant, zoals de oude Chinese munten, rond met een vierkant gat. De passer en de winkelhaak, 规矩 guīju, zijn uiteindelijk de gedragsregels gaan aanduiden (zin 23). Voor afmetingen maakt het Chinees het zelfstandig naamwoord door de twee tegengestelden aan elkaar te plakken: 大小 dàxiǎo, “groot-klein” ⟶ de grootte. Let ook op 粗 cū en 细 xì, die een doorsnede meten (een touw, een lijn, noedels), waar het Nederlands “dik” en “dun” zegt zonder meer. De kledingmaten staan op de pagina Stoffen, kleuren en maten.

Het merkwaardigste woord van de pagina is 东西 dōngxi: “oost-west” ⟶ het ding (zin 8). Er doen verschillende verklaringen de ronde, en ik ken er geen enkele die zeker is. 左右 zuǒyòu, “links-rechts”, na een getal geplaatst, betekent “ongeveer” (zin 17). Je klimt naar je werk en je daalt ervan af: 上班 shàngbān, 下班 xiàbān. De laatste zin komt uit de Gesprekken (zin 25, zie Hoofdstuk 9 van de Gesprekken van Confucius). Niet Confucius is aan het woord, maar zijn leerling Yan Yuan: hij meent de leer van de Meester vóór zich te zien, en daar is ze al achter hem. Zelfs hij raakte de weg kwijt.

Klik op om het even welk karakter van de pagina: de schrijfvolgorde verschijnt streek voor streek, met de pijl die de richting van de haal aangeeft.