Evlilik ve çocuklar

Çincede “evlenmek” 结婚 jiéhūn diye söylenir, kelimesi kelimesine “evliliği bağlamak”. 婚 hūn karakteri kadını, 女, ve alacakaranlığı, 昏 hūn, bir araya getirir: eski sözlükler gelini almaya akşam karanlığında gidildiğini açıklar. Ama 昏 sesi de verir ve iki rolden hangisinin önce geldiğini söyleyemem. En öğretici olanı, Çincenin eşlerin her birine ayırdığı iki fiildir. Kadın 嫁 jià: 女 ile 家, yani ev, yan yana ⟶ kadın kocasının evine gider. Erkek 娶 qǔ: “almak” anlamındaki 取, 女 karakterinin üstünde ⟶ kız alır. Bu yüzden 她嫁给了他, “ona vardı”, yani kadın erkeğe, ve 他娶了她, “onu aldı”, yani erkek kadını denir; asla tersi söylenmez. Kelime dağarcığı, genç kadının ailesini bıraktığı bir dünyanın izini taşır: Akrabalık sayfasında gördüğümüz o 外 “dışarı” dünyasının.

Eşinizden söz ederken her şey üsluba bağlıdır. 丈夫 zhàngfu ve 妻子 qīzi yansızdır. 老公 lǎogōng ve 老婆 lǎopo, “yaşlı bey” ve “yaşlı hanım”, gündelik kelimelerdir, yeni evliler arasında bile (buradaki “yaşlı” sevgi belirtir, kırıcı değildir). 爱人 àiren, kelimesi kelimesine “sevilen kişi”, Çin Halk Cumhuriyeti’nde eşlerden birini anlatmak için yerleşti; ama dikkat, Tayvan’da daha çok bir sevgiliyi, hatta gizli bir ilişkiyi akla getirir. Evli bir Çinli kadının kendi soyadını koruduğunu da not edin: kâğıtlarında kocasının soyadı yoktur, gerçi ona çoğu zaman kocasının adıyla 王太太, “Wang Hanım”, denir.

Eskiden insan eşini pek seçmezdi. Evlilik bir 媒人 méiren, yani çöpçatan aracılığıyla yapılır ve 门当户对 mén dāng hù duì, “kapıları ve kanatları birbirine denk” ⟶ dengi dengine aileleri birleştirmesi gerekirdi. Bir de ay altındaki ihtiyar 月老 yuèlǎo vardı: müstakbel eşlerin ayak bileklerini daha doğdukları anda kırmızı bir iple bağladığı söylenirdi. 相亲 xiāngqīn, görücü usulü tanışma, ortadan kalkmadı: Şanghay’da, Halk Parkı’nda, kaygılı anne babalar her hafta sonu bekâr çocuklarının bilgilerini asar. 催婚 cuīhūn, birini evlenmesi için sıkıştırmak, Çin Yeni Yılı’nda doruğa çıkar (İlkbahar Festivali sayfamıza bakın): o günlerde bütün aile neden hâlâ evlenmediğini sorar. 剩女 shèngnǚ, “artakalan kadın” kelimesi işte bu havada, aşağı yukarı yirmi yedi yaşını geçmiş bekâr bir kadın için ortaya çıktı. Kelime acımasız. Yasaya göre ise evlendirme dairesine bir kez uğrayıp 领证 lǐngzhèng, yani “belgeyi teslim almak” yeter; belge de küçük kırmızı bir cüzdandır.

Düğün günü her şey kırmızı, her şey çifttir. 囍 karakteri, 双喜 shuāngxǐ, “çifte mutluluk”, kapılara ve pencerelere yapıştırılır. Bir efsaneye göre onu, sınavları kazandığı gün evlenen 王安石 Wáng Ānshí icat etmiş; ama ben bu efsaneyi ne ise o olarak görüyorum: güzel bir hikâye. “Düğüne gitmek” denmez, 喝喜酒 hē xǐjiǔ, “sevinç içkisini içmek” denir ve konuklar ellerinde 喜糖 xǐtáng, düğün şekerleriyle dönerler. Eski ritüel, 拜堂 bàitáng, üç eğilmeden oluşur: göğe ve yere, anne babaya, sonra da eşlerin birbirine. Bugün pek çok gelin gün içinde kıyafet değiştirir: sabah kırmızı bir Çin elbisesi, akşam beyaz gelinlik, 婚纱 hūnshā (yas rengi olan beyazın kabul görmesi zaman aldı).

Evlilik hayatının kendi şakaları vardır. Karısının sözünden çıkmayan kocaya 妻管严 qīguǎnyán, “karısının sıkı denetimindeki” denir; bu söz 气管炎 qìguǎnyán, yani bronşit, ile neredeyse aynı okunur: yalnızca ilk hecenin tonu değişir. Kelime oyunu o kadar bilinir ki bir arkadaş için “bronşit olmuş” demek bütün sofrayı güldürmeye yeter. Ayrılığa gelince, anlaşmalı 离婚 líhūn, boşanma, de yine aynı dairede halledilir. Buna karşılık 2021’den beri Medeni Kanun, eşlere başvurularını onaylamadan önce otuz günlük bir düşünme süresi koyuyor: 离婚冷静期 líhūn lěngjìngqī, “sakinleşme dönemi”.

Çocuk sahibi olmak uzun süre bir devlet meselesiydi. 1980’den 2015’e kadar tek çocuk politikası, Hayatın evreleri sayfasında sözü edilen 独生子女 kuşağını doğurdu; ikinci çocuğa, 二胎 èrtāi, herkes için ancak 2016’da, üçüncüsüne 2021’de izin verildi. Yine de pek çok genç çift yalnızca bir çocuk istiyor, hatta hiç istemiyor: bunlar 丁克 dīngkè, İngilizce DINK (double income, no kids) kısaltmasından alınma bir kelime. Baskı ise çok eskilere uzanır. Mencius, 孟子 Mèngzǐ, şöyle derdi: 不孝有三，无后为大, “evlatlık görevine aykırı üç davranıştan en ağırı soy bırakmamaktır”. Günümüz bilginleri 无后 ifadesinin tam anlamını tartışıyor, ben bu tartışmaya girmeyeceğim. Ama Çinli anne babaların aklında kalan tam da bu okuma oldu.

Eğitimde hırsı iki atasözü özetler: 望子成龙 wàng zǐ chéng lóng, “oğlunun ejderha olmasını ummak”, ve 望女成凤 wàng nǚ chéng fèng, “kızının anka kuşu olmasını”. Anlatılana göre Mencius’un annesi üç kez taşınmış, 孟母三迁 Mèng mǔ sān qiān: önce bir mezarlığın, sonra bir pazarın yakınından ayrılmış, en sonunda bir okulun yanına yerleşmiş. Yeni kelimeler daha kaba. Bir 虎妈 hǔmā, “kaplan anne”, çocuklarını durmadan zorlar (kelime, Amy Chua’nın 2011’de çıkan kitabıyla yayıldı). 鸡娃 jīwá, 打鸡血 ifadesinden gelir: 1960’larda insana yeniden güç verdiği sanılan tavuk kanı iğneleri ⟶ çocuğa etkinlik dopingi yapmak. Karşı uçta 散养 sǎnyǎng, “gezen tavuk usulü yetiştirme”, çocuğun nefes almasına izin verir. Ben şahsen iki aşırılıktan da sakınırım: fazla zorlanan öğrenci bıkar, hiç zorlanmayan öğrenci ilk zor karakterde durur.

Her zamanki gibi bu kelimeler gündelik dile taşar. 宠 chǒng, “şımartmak”, 宠物 chǒngwù kelimesini vermiştir, “şımartılan şey” ⟶ evcil hayvan. 惯 guàn, “her şeye göz yummak”, aynı zamanda alışkanlığın karakteridir, 习惯: 惯坏了 bir çocuk, kötü alışkanlıklar edinmesine göz yumulmuş bir çocuktur. İki yemek adında çifti bile taşır: Kanton’un 老婆饼 lǎopo bǐng çöreği, “karının çöreği”, ve Sichuan’ın 夫妻肺片 fūqī fèipiàn yemeği, anlatılanlara göre 1930’larda Chengdu’lu bir karı kocanın sattığı baharatlı sığır eti dilimleri (genelde içinde akciğer yoktur). Çöpçatan ise bir tiyatro oyunundan çıkmadır: 红娘 hóngniáng, 西厢记 oyununda, “Batı Köşkü”nde, hanımının aşk işlerini ayarlayan hizmetçidir.

Bu sayfa, dedeleri, nineleri, amcaları, dayıları, kuzenleri ve evlilikle gelen akrabaları bulacağınız Akrabalık sayfasının devamıdır. Tanışmalar, aşk ve kavgalar “İlişkiler” alt kategorisinde yer alacak. Her şeyin bir zamanı var.

Sayfadaki herhangi bir karaktere tıklayın: yazım sırası, çizimin yönünü veren okla birlikte çizgi çizgi görünür.