IX.1. Mistrz rzadko mówił o zysku, o Opatrzności niebieskiej i o doskonałej cnocie.
达巷党人曰大哉孔子博学而无所成名子闻之谓门弟子曰吾何执执御乎执射乎吾执御矣
IX.2. Człowiek ze wsi Daxiang powiedział: — Filozof Kong jest z pewnością wielkim człowiekiem. Posiada dużą wiedzę, lecz nie ma tej, która przyniosłaby mu sławę. Usłyszawszy to, Mistrz powiedział swoim uczniom: — Co mam ćwiczyć? Powożenie końmi? Strzelanie z łuku? Będę powozić końmi.
Uwagi:
Woźnica służy innym. Jego zawód jest jeszcze bardziej podrzędny niż łucznika. Filozof, słysząc pochwałę, odpowiedział, poniżając się. Zamierzał pokornie zająć najniższe miejsce.
子曰麻冕礼也今也纯俭吾从众拜下礼也今拜乎上泰也虽违众吾从下
IX.3. Mistrz powiedział: — Nakrycie z konopi odpowiada starożytnym obyczajom. Dziś używa się nakrycia jedwabnego, które jest tańsze. Stosuję się do ogólnego zwyczaju. Ukłon z dołu jest starożytnym zwyczajem. Dziś kłaniają się z góry, co jest oznaką pychy. Choć różni się od ogólnego zwyczaju, kłaniam się z dołu.
子绝四毋意毋必毋固毋我
IX.4. Mistrz unikał czterech wad: nie miał nieuporządkowanych pragnień, nieodwołalnych decyzji, uporu ani egoizmu.
子畏于匡曰文王既没文不在兹乎天之将丧斯文也后死者不得与于斯文也天之未丧斯文也匡人其如予何
IX.5. Gdy Mistrz był w niebezpieczeństwie we wsi Kuang, powiedział: — Wenwang umarł; czyż nauka nie jest tutaj? Gdyby Niebo chciało, aby nauka zginęła na ziemi, nie powierzyłoby mi jej. Skoro Niebo nie chce, aby nauka zginęła, cóż mogą mi uczynić mieszkańcy Kuangu?
Uwagi:
Yang Hu dopuścił się przemocy we wsi Kuang. Konfucjusz przypominał z wyglądu Yang Hu. Mieszkańcy okrążyli go, aby go pojmać.
太宰问于子贡曰夫子圣者与何其多能也子贡曰固天纵之将圣又多能也子闻之曰太宰知我乎吾少也贱故多能鄙事君子多乎哉不多也牢曰子云吾不试故艺
IX.6. Premier powiedział do Zigonga: — Czy wasz mistrz nie jest doskonałym mędrcem? Ileż sztuk posiada! Zigong odpowiedział: — Niebo z pewnością obdarzyło go hojnie swoimi darami; jest niemal doskonałym mędrcem. Usłyszawszy to, Mistrz powiedział: — Premier dobrze mnie zna. W młodości byłem w niskiej pozycji. Dlatego nauczyłem się wielu podrzędnych sztuk. Czy mędrzec powinien wiedzieć mało? Wie więcej.
Lao powiedział: — Konfucjusz mówił: «Ćwiczyłem sztuki, bo nie byłem zatrudniony na urzędach publicznych.»
子曰吾有知乎哉无知也有鄙夫问于我空空如也我叩其两端而竭焉
IX.7. Mistrz powiedział: — Czy posiadam dużą wiedzę? Nie posiadam wiedzy. Lecz gdy najniższy człowiek pyta mnie, choćby nie miał żadnej wiedzy, badam sprawę od początku do końca, nie pozostawiając nic ukrytego.
子曰凤鸟不至河不出图洛不出书吾已矣夫
IX.8. Mistrz powiedział: — Nie widzę, aby feniks nadleciał, ani by wzory wyłoniły się z rzeki, ani by księga wynurzyła się z Luo. To mój kres.
Uwagi:
Feniks to ptak zapowiadający przyszłe wydarzenia. Za czasów Shuna przyniesiono go i ofiarowano temu władcy. Za czasów Wenwanga śpiewał na górze Qi. Wzór wyłaniający się z Żółtej Rzeki to ten, który wynurzył się na grzbiecie smoczego konia za czasów Fuxiego.
子见齐衰者冕衣裳者与瞽者见之虽少必作过之必趋
IX.9. Gdy Mistrz widział mężczyznę ubranego w strój żałobny, urzędnika w stroju służbowym lub niewidomego, choćby byli od niego młodsi, wstawał natychmiast lub przechodził szybko.
颜渊喟然叹曰仰之弥高钻之弥坚瞻之在前忽焉在后夫子循循然善诱人博我以文约我以礼欲罢不能既竭吾才如有所立卓尔遂欲从之末由也已
IX.10. Yan Yuan powiedział z westchnieniem podziwu: — Im bardziej rozważam nauki Mistrza, tym wznioślejsze je znajduję; im bardziej je badam, tym bardziej niemożliwe wydaje mi się zrozumienie ich w całości; myślę, że widzę je przede mną, a nagle dostrzegam je za sobą. Na szczęście Mistrz naucza z porządkiem i metodą, i zręcznie prowadzi ludzi. Pomnaża mą wiedzę wyjaśniając przyczyny rzeczy i reguluje moje postępowanie nauczając mnie moich obowiązków. Gdy chciałbym się zatrzymać, nie byłoby to możliwe; użyłem wszystkich sił, a jednak jest jak gdyby coś jeszcze przede mną.
子疾病子路使门人为臣病间曰久矣哉由之行诈也无臣而为有臣吾谁欺欺天乎且予与其死于臣之手也无宁死于二三子之手乎且予纵不得大葬予死于道路乎
IX.11. Gdy Mistrz był poważnie chory, Zilu nakłonił uczniów, by służyli jako jego słudzy. Gdy nieco wyzdrowiał, Konfucjusz powiedział: — Długo You posługuje się podstępem. Nie mam sług, a jednak jest jakby sługi byli. Czy mogę tym sposobem kogoś oszukać? Czy mam nadzieję oszukać Niebo? Czy nie jest mi poza tym lepiej umrzeć z rąk uczniów niż sług? I chociażbym nie miał okazałego pogrzebu, czy umrę na drodze?
子贡曰有美玉于斯温椟而藏诸求善贾而沽诸子曰沽之哉沽之哉我待贾者也
IX.12. Zigong powiedział do Konfucjusza: — Gdyby tu była piękna klejnot, czy schowano by go w skrzyni ukryty, czy szukano by kupca, który zapłaciłby za niego wysoką cenę? Mistrz odpowiedział: — Sprzedałbym go, z pewnością bym sprzedał; lecz czekałbym, aż ktoś zaproponuje rozsądną cenę.
Uwagi:
Klejnot symbolizuje człowieka, który ma cnoty, ale nie piastuje urzędu publicznego. Zigong chciał wiedzieć, czy mędrzec powinien cierpliwie czekać, nie obejmując stanowiska, które mu nie zostało zaproponowane, czy też sam go szukać. Mistrz zrozumiał z alegorii o klejnotach, że szuka swego miejsca, lecz nie znalazł nikogo, kto naprawdę pojmie jego wartość.
子欲居九夷或曰陋如之何子曰君子居之何陋之有
IX.13. Ktoś chciał, aby Konfucjusz zamieszkał wśród dziewięciu plemion barbarzyńców. Mistrz powiedział: — Nie ma wśród nich kultury, co czynić? Mówi się: — Gdyby mędrzec zamieszkał wśród nich, jak mogłoby brakować kultury?
Uwagi:
Dziewięć plemion zamieszkuje wschód. Konfucjusz, niedoceniany przez wielkich książąt, chciał zamieszkać wśród tych plemion, przynosząc im kulturę. Słowa oznaczają: jak mogłoby brakować kultury, skoro mędrzec tam zamieszkuje?
子曰吾自卫反鲁然后乐正雅颂各得其所
IX.14. Mistrz powiedział: — Wróciwszy z Wei do Lu, porządek pieśni i utworów muzycznych został poprawiony; każdy utwór jest na swoim miejscu.
子曰出则事公卿入则事父兄丧事不敢不勉不为酒困何有于我哉
IX.15. Mistrz powiedział: — Być nieobecnym (w urzędzie publicznym), aby służyć ojcu i bratu; być radosnym; być wiernym przyjaciołom. Trzy cnoty, których nie udało mi się w pełni urzeczywistnić.
Uwagi:
Konfucjusz używa wyrażenia: poniżając się. Mówi, że nie zdołał w pełni ćwiczyć tych trzech cnót; jest to oświadczenie pokory.
子在川上曰逝者如斯夫不舍昼夜
IX.16. Stojąc nad brzegiem rzeki, Mistrz powiedział: — Wszystko mija tak, bez ustanku, dzień i noc!
Uwagi:
Mędrzec, który patrzy na płynącą wodę, porównuje ją do ludzkiego życia: czas mija bez ustanku. Według pewnego komentatora płynąca woda jest obrazem nieustannego działania Tao.
子曰吾未见好德如好色者也
IX.17. Mistrz powiedział: — Nie spotkałem człowieka, który kochałby cnotę tak samo jak zewnętrzne piękno.
Uwagi:
Wśród książąt nikt nie kochał cnoty z tym natężeniem, z jakim kochali kobiety. Książę Ling z Wei stał się sławny ze swego namiętnego przywiązania do swej faworytki.
子曰譬如为山未成一篑止吾止也譬如平地虽覆一篑进吾往也
IX.18. Mistrz powiedział: — Nikt nie przerwał swej pracy jak człowiek, który zaczyna kopać górę: choćby miał jeszcze tylko jeden kosz ziemi do usunięcia, przerywa. Lecz jeśli zaczynam wyrównywać równinę: choćby miał tylko jeden kosz, kontynuuję.
Uwagi:
Mistrz porównuje ćwiczenie cnoty do kopania góry. Nikt nie przerwał pracy; oznacza to: moje postępowanie lub zatrzymanie się zależy ode mnie.
子曰语之而不惰者其回也
IX.19. Mistrz powiedział o Yan Yuanie: — Niestety nie mam nikogo, kto postępowałby zgodnie z zasadami sformułowanej przeze mnie doktryny jak on.
子谓颜渊曰惜乎吾见其进也未见其止也
IX.20. Gdy Mistrz usłyszał o śmierci Yan Yuana, powiedział: — Biada mi! Niebo mnie zniszczyło! Niebo mnie zniszczyło!
子曰苗而不秀者有矣夫秀而不实者有矣夫
IX.21. Mistrz, obok zasmucającego ucznia, który gorzko płakał, powiedział: — Czy płaczesz po nim? Ci, którym nie udało się posunąć ani na krok w praktykowaniu zasad cnoty, czyż nie zasługiwaliby na płacz?
Uwagi:
Konfucjusz opłakuje śmierć Yan Yuana nadmiernie, bo w tym uczniu widział wielki postęp w praktykowaniu cnoty.
子曰后生可畏焉知来者之不如今也四十五十而无闻焉斯亦不足畏也已
IX.22. Mistrz powiedział: — Młodzi mogą przewyższyć swych nauczycieli, jakże wiedzieć, czy staną się w przyszłości równie zdolni jak my? Lecz jeśli w czterdziestym lub pięćdziesiątym roku życia nie uczynili żadnego postępu, nie są wówczas godni obaw.
子曰法语之言能无从乎改之为贵巽与之言能无说乎绎之为贵说而不绎从而不改吾未如之何也已矣
IX.23. Mistrz powiedział: — Czy można oprzeć się radzie opartej na sprawiedliwości? Lecz największą korzyść przynosi jej stosowanie. Czy miłe słowa mogą nie budzić uczucia radości? Lecz najbardziej ceni się to, co się w nich odnajduje. Ci, którzy cieszą się z rady, nie stosując jej w praktyce, i ci, którzy cieszą się ze słów, nie szukając ich znaczenia, nic mi nie dają.
子曰主忠信毋友不如己者过则勿惮改
IX.24. Mistrz powiedział: — Zawsze kładź szczerość i sprawiedliwość jako główną zasadę. Nie podążaj za zasadami moralnymi, które nie są w pełni słuszne. Nie bój się korygować swoich błędów.
子曰三军可夺帅也匹夫不可夺志也
IX.25. Mistrz powiedział do Zilu: — Kto to jest ten, który potrafi być ubrany w podartą opończę obok innych odzianych w futra i jedwabie, bez wstydu? W Shijingu mówi się: bez zazdrości ani chciwości, jego obyczaje są dobre. Zilu bez końca powtarzał te wersy. Mistrz powiedział: — Te nauki są dobre, lecz nie obejmują wszystkiego.
子曰岁寒然后知松柏之后凋也
IX.26. Mistrz powiedział: — Dopiero w srogim mrozie zimy rozumie się, że sosny i cyprysy pozostają ostatnie, gdy inne drzewa straciły liście.
Uwagi:
Ta metafora oznacza: w próbie rozumie się, kto jest naprawdę cnotliwy.
子曰知者不惑仁者不忧勇者不惧
IX.27. Mistrz powiedział: — Człowiek mądry nie jest w błędzie; człowiek cnotliwy nie jest przygnębiony; człowiek odważny nie odczuwa lęku.
子曰可与共学未可与适道可与适道未可与立可与立未可与权
IX.28. Mistrz powiedział: — Ci, którzy mogą się uczyć razem, nie zawsze mogą podążać tą samą drogą. Ci, którzy mogą podążać tą samą drogą, nie zawsze są w stanie na niej trwać. Ci, którzy są w stanie na niej trwać, nie zawsze potrafią jej używać w najlepszy możliwy sposób.
唐棣之华偏其反而岂不尔思是室远而子曰未之思也夫何远之有
IX.29. Kwiaty wiśni i śliwki rozkwitają. Jakże są kochane! Lecz ci, którzy odchodzą daleko, jakże za nimi tęsknię!
Uwagi:
Praktykowanie cnoty nie jest daleko. Każdy odnajdzie ją w swoim sercu, jeśli tego pragnie. Ten, kto szuka własnej korzyści, rani sprawiedliwość. Kwestia Opatrzności niebieskiej jest bardzo subtelna. Droga doskonałej cnoty jest ogromna. Konfucjusz rzadko mówił o tych trzech rzeczach.
