Rozdział 9 Analektów Konfucjusza

子zǐ罕hǎn言yán利lì与yú命mìng与yú仁rén

IX.1. Mistrz rzadko mówił o zysku, o Opatrzności niebieskiej i o doskonałej cnocie.

达dá巷xiàng党dǎng人rén曰yuē大dà哉zāi孔kǒng子zǐ博bó学xué而ér无wú所suǒ成chéng名míng子zǐ闻wén之zhī谓wèi门mén弟dì子zǐ曰yuē吾wú何hé执zhí执zhí御yù乎hū执zhí射shè乎hū吾wú执zhí御yù矣yǐ

IX.2. Człowiek ze wsi Daxiang powiedział: — Filozof Kong jest z pewnością wielkim człowiekiem. Posiada dużą wiedzę, lecz nie ma tej, która przyniosłaby mu sławę. Usłyszawszy to, Mistrz powiedział swoim uczniom: — Co mam ćwiczyć? Powożenie końmi? Strzelanie z łuku? Będę powozić końmi.

Uwagi:

Woźnica służy innym. Jego zawód jest jeszcze bardziej podrzędny niż łucznika. Filozof, słysząc pochwałę, odpowiedział, poniżając się. Zamierzał pokornie zająć najniższe miejsce.

子zǐ曰yuē麻má冕miǎn礼lǐ也yě今jīn也yě纯chún俭jiǎn吾wú从cóng众zhòng拜bài下xià礼lǐ也yě今jīn拜bài乎hū上shàng泰tài也yě虽suī违wéi众zhòng吾wú从cóng下xià

IX.3. Mistrz powiedział: — Nakrycie z konopi odpowiada starożytnym obyczajom. Dziś używa się nakrycia jedwabnego, które jest tańsze. Stosuję się do ogólnego zwyczaju. Ukłon z dołu jest starożytnym zwyczajem. Dziś kłaniają się z góry, co jest oznaką pychy. Choć różni się od ogólnego zwyczaju, kłaniam się z dołu.

子zǐ绝jué四sì毋wú意yì毋wú必bì毋wú固gù毋wú我wǒ

IX.4. Mistrz unikał czterech wad: nie miał nieuporządkowanych pragnień, nieodwołalnych decyzji, uporu ani egoizmu.

子zǐ畏wèi于yú匡kuāng曰yuē文wén王wáng既jì没mò文wén不bù在zài兹zī乎hū天tiān之zhī将jiāng丧sàng斯sī文wén也yě后hòu死sǐ者zhě不bù得dé与yú于yú斯sī文wén也yě天tiān之zhī未wèi丧sàng斯sī文wén也yě匡kuāng人rén其qí如rú予yú何hé

IX.5. Gdy Mistrz był w niebezpieczeństwie we wsi Kuang, powiedział: — Wenwang umarł; czyż nauka nie jest tutaj? Gdyby Niebo chciało, aby nauka zginęła na ziemi, nie powierzyłoby mi jej. Skoro Niebo nie chce, aby nauka zginęła, cóż mogą mi uczynić mieszkańcy Kuangu?

Uwagi:

Yang Hu dopuścił się przemocy we wsi Kuang. Konfucjusz przypominał z wyglądu Yang Hu. Mieszkańcy okrążyli go, aby go pojmać.

太tài宰zǎi问wèn于yú子zǐ贡gòng曰yuē夫fú子zǐ圣shèng者zhě与yú何hé其qí多duō能néng也yě子zǐ贡gòng曰yuē固gù天tiān纵zòng之zhī将jiāng圣shèng又yòu多duō能néng也yě子zǐ闻wén之zhī曰yuē太tài宰zǎi知zhī我wǒ乎hū吾wú少shào也yě贱jiàn故gù多duō能néng鄙bǐ事shì君jūn子zǐ多duō乎hū哉zāi不bù多duō也yě牢láo曰yuē子zǐ云yún吾wú不bù试shì故gù艺yì

IX.6. Premier powiedział do Zigonga: — Czy wasz mistrz nie jest doskonałym mędrcem? Ileż sztuk posiada! Zigong odpowiedział: — Niebo z pewnością obdarzyło go hojnie swoimi darami; jest niemal doskonałym mędrcem. Usłyszawszy to, Mistrz powiedział: — Premier dobrze mnie zna. W młodości byłem w niskiej pozycji. Dlatego nauczyłem się wielu podrzędnych sztuk. Czy mędrzec powinien wiedzieć mało? Wie więcej.

Lao powiedział: — Konfucjusz mówił: «Ćwiczyłem sztuki, bo nie byłem zatrudniony na urzędach publicznych.»

子zǐ曰yuē吾wú有yǒu知zhī乎hū哉zāi无wú知zhī也yě有yǒu鄙bǐ夫fū问wèn于yú我wǒ空kōng空kōng如rú也yě我wǒ叩kòu其qí两liǎng端duān而ér竭jié焉yān

IX.7. Mistrz powiedział: — Czy posiadam dużą wiedzę? Nie posiadam wiedzy. Lecz gdy najniższy człowiek pyta mnie, choćby nie miał żadnej wiedzy, badam sprawę od początku do końca, nie pozostawiając nic ukrytego.

子zǐ曰yuē凤fèng鸟niǎo不bù至zhì河hé不bù出chū图tú洛luò不bù出chū书shū吾wú已yǐ矣yǐ夫fú

IX.8. Mistrz powiedział: — Nie widzę, aby feniks nadleciał, ani by wzory wyłoniły się z rzeki, ani by księga wynurzyła się z Luo. To mój kres.

Uwagi:

Feniks to ptak zapowiadający przyszłe wydarzenia. Za czasów Shuna przyniesiono go i ofiarowano temu władcy. Za czasów Wenwanga śpiewał na górze Qi. Wzór wyłaniający się z Żółtej Rzeki to ten, który wynurzył się na grzbiecie smoczego konia za czasów Fuxiego.

子zǐ见jiàn齐qī衰cuī者zhě冕miǎn衣yī裳cháng者zhě与yú瞽gǔ者zhě见jiàn之zhī虽suī少shào必bì作zuò过guò之zhī必bì趋qū

IX.9. Gdy Mistrz widział mężczyznę ubranego w strój żałobny, urzędnika w stroju służbowym lub niewidomego, choćby byli od niego młodsi, wstawał natychmiast lub przechodził szybko.

颜yán渊yuān喟kuì然rán叹tàn曰yuē仰yǎng之zhī弥mí高gāo钻zuān之zhī弥mí坚jiān瞻zhān之zhī在zài前qián忽hū焉yān在zài后hòu夫fú子zǐ循xún循xún然rán善shàn诱yòu人rén博bó我wǒ以yǐ文wén约yuē我wǒ以yǐ礼lǐ欲yù罢bà不bù能néng既jì竭jié吾wú才cái如rú有yǒu所suǒ立lì卓zhuó尔ěr遂suì欲yù从cóng之zhī末mò由yóu也yě已yǐ

IX.10. Yan Yuan powiedział z westchnieniem podziwu: — Im bardziej rozważam nauki Mistrza, tym wznioślejsze je znajduję; im bardziej je badam, tym bardziej niemożliwe wydaje mi się zrozumienie ich w całości; myślę, że widzę je przede mną, a nagle dostrzegam je za sobą. Na szczęście Mistrz naucza z porządkiem i metodą, i zręcznie prowadzi ludzi. Pomnaża mą wiedzę wyjaśniając przyczyny rzeczy i reguluje moje postępowanie nauczając mnie moich obowiązków. Gdy chciałbym się zatrzymać, nie byłoby to możliwe; użyłem wszystkich sił, a jednak jest jak gdyby coś jeszcze przede mną.

子zǐ疾jí病bìng子zǐ路lù使shǐ门mén人rén为wéi臣chén病bìng间jiàn曰yuē久jiǔ矣yǐ哉zāi由yóu之zhī行xíng诈zhà也yě无wú臣chén而ér为wéi有yǒu臣chén吾wú谁shéi欺qī欺qī天tiān乎hū且qiě予yú与yú其qí死sǐ于yú臣chén之zhī手shǒu也yě无wú宁nìng死sǐ于yú二èr三sān子zǐ之zhī手shǒu乎hū且qiě予yú纵zòng不bù得dé大dà葬zàng予yú死sǐ于yú道路dàolù乎hū

IX.11. Gdy Mistrz był poważnie chory, Zilu nakłonił uczniów, by służyli jako jego słudzy. Gdy nieco wyzdrowiał, Konfucjusz powiedział: — Długo You posługuje się podstępem. Nie mam sług, a jednak jest jakby sługi byli. Czy mogę tym sposobem kogoś oszukać? Czy mam nadzieję oszukać Niebo? Czy nie jest mi poza tym lepiej umrzeć z rąk uczniów niż sług? I chociażbym nie miał okazałego pogrzebu, czy umrę na drodze?

子zǐ贡gòng曰yuē有yǒu美měi玉yù于yú斯sī温wēn椟dú而ér藏cáng诸zhū求qiú善shàn贾gǔ而ér沽gū诸zhū子zǐ曰yuē沽gū之zhī哉zāi沽gū之zhī哉zāi我wǒ待dài贾gǔ者zhě也yě

IX.12. Zigong powiedział do Konfucjusza: — Gdyby tu była piękna klejnot, czy schowano by go w skrzyni ukryty, czy szukano by kupca, który zapłaciłby za niego wysoką cenę? Mistrz odpowiedział: — Sprzedałbym go, z pewnością bym sprzedał; lecz czekałbym, aż ktoś zaproponuje rozsądną cenę.

Uwagi:

Klejnot symbolizuje człowieka, który ma cnoty, ale nie piastuje urzędu publicznego. Zigong chciał wiedzieć, czy mędrzec powinien cierpliwie czekać, nie obejmując stanowiska, które mu nie zostało zaproponowane, czy też sam go szukać. Mistrz zrozumiał z alegorii o klejnotach, że szuka swego miejsca, lecz nie znalazł nikogo, kto naprawdę pojmie jego wartość.

子zǐ欲yù居jū九jiǔ夷yí或huò曰yuē陋lòu如rú之zhī何hé子zǐ曰yuē君jūn子zǐ居jū之zhī何hé陋lòu之zhī有yǒu

IX.13. Ktoś chciał, aby Konfucjusz zamieszkał wśród dziewięciu plemion barbarzyńców. Mistrz powiedział: — Nie ma wśród nich kultury, co czynić? Mówi się: — Gdyby mędrzec zamieszkał wśród nich, jak mogłoby brakować kultury?

Uwagi:

Dziewięć plemion zamieszkuje wschód. Konfucjusz, niedoceniany przez wielkich książąt, chciał zamieszkać wśród tych plemion, przynosząc im kulturę. Słowa oznaczają: jak mogłoby brakować kultury, skoro mędrzec tam zamieszkuje?

子zǐ曰yuē吾wú自zì卫wèi反fǎn鲁lǔ然rán后hòu乐yuè正zhèng雅yǎ颂sòng各gè得dé其qí所suǒ

IX.14. Mistrz powiedział: — Wróciwszy z Wei do Lu, porządek pieśni i utworów muzycznych został poprawiony; każdy utwór jest na swoim miejscu.

子zǐ曰yuē出chū则zé事shì公gōng卿qīng入rù则zé事shì父fù兄xiōng丧sāng事shì不bù敢gǎn不bù勉miǎn不bù为wéi酒jiǔ困kùn何hé有yǒu于yú我wǒ哉zāi

IX.15. Mistrz powiedział: — Być nieobecnym (w urzędzie publicznym), aby służyć ojcu i bratu; być radosnym; być wiernym przyjaciołom. Trzy cnoty, których nie udało mi się w pełni urzeczywistnić.

Uwagi:

Konfucjusz używa wyrażenia: poniżając się. Mówi, że nie zdołał w pełni ćwiczyć tych trzech cnót; jest to oświadczenie pokory.

子zǐ在zài川chuān上shàng曰yuē逝shì者zhě如rú斯sī夫fú不bù舍shě昼zhòu夜yè

IX.16. Stojąc nad brzegiem rzeki, Mistrz powiedział: — Wszystko mija tak, bez ustanku, dzień i noc!

Uwagi:

Mędrzec, który patrzy na płynącą wodę, porównuje ją do ludzkiego życia: czas mija bez ustanku. Według pewnego komentatora płynąca woda jest obrazem nieustannego działania Tao.

子zǐ曰yuē吾wú未wèi见jiàn好hào德dé如rú好hào色sè者zhě也yě

IX.17. Mistrz powiedział: — Nie spotkałem człowieka, który kochałby cnotę tak samo jak zewnętrzne piękno.

Uwagi:

Wśród książąt nikt nie kochał cnoty z tym natężeniem, z jakim kochali kobiety. Książę Ling z Wei stał się sławny ze swego namiętnego przywiązania do swej faworytki.

子zǐ曰yuē譬如pìrú为wéi山shān未wèi成chéng一yī篑kuì止zhǐ吾wú止zhǐ也yě譬如pìrú平píng地dì虽suī覆fù一yī篑kuì进jìn吾wú往wǎng也yě

IX.18. Mistrz powiedział: — Nikt nie przerwał swej pracy jak człowiek, który zaczyna kopać górę: choćby miał jeszcze tylko jeden kosz ziemi do usunięcia, przerywa. Lecz jeśli zaczynam wyrównywać równinę: choćby miał tylko jeden kosz, kontynuuję.

Uwagi:

Mistrz porównuje ćwiczenie cnoty do kopania góry. Nikt nie przerwał pracy; oznacza to: moje postępowanie lub zatrzymanie się zależy ode mnie.

子zǐ曰yuē语yǔ之zhī而ér不bù惰duò者zhě其qí回huí也yě

IX.19. Mistrz powiedział o Yan Yuanie: — Niestety nie mam nikogo, kto postępowałby zgodnie z zasadami sformułowanej przeze mnie doktryny jak on.

子zǐ谓wèi颜yán渊yuān曰yuē惜xī乎hū吾wú见jiàn其qí进jìn也yě未wèi见jiàn其qí止zhǐ也yě

IX.20. Gdy Mistrz usłyszał o śmierci Yan Yuana, powiedział: — Biada mi! Niebo mnie zniszczyło! Niebo mnie zniszczyło!

子zǐ曰yuē苗miáo而ér不bù秀xiù者zhě有yǒu矣yǐ夫fú秀xiù而ér不bù实shí者zhě有yǒu矣yǐ夫fú

IX.21. Mistrz, obok zasmucającego ucznia, który gorzko płakał, powiedział: — Czy płaczesz po nim? Ci, którym nie udało się posunąć ani na krok w praktykowaniu zasad cnoty, czyż nie zasługiwaliby na płacz?

Uwagi:

Konfucjusz opłakuje śmierć Yan Yuana nadmiernie, bo w tym uczniu widział wielki postęp w praktykowaniu cnoty.

子zǐ曰yuē后hòu生shēng可kě畏wèi焉yān知zhī来lái者zhě之zhī不bù如rú今jīn也yě四sì十shí五wǔ十shí而ér无wú闻wén焉yān斯sī亦yì不bù足zú畏wèi也yě已yǐ

IX.22. Mistrz powiedział: — Młodzi mogą przewyższyć swych nauczycieli, jakże wiedzieć, czy staną się w przyszłości równie zdolni jak my? Lecz jeśli w czterdziestym lub pięćdziesiątym roku życia nie uczynili żadnego postępu, nie są wówczas godni obaw.

子zǐ曰yuē法fǎ语yǔ之zhī言yán能néng无wú从cóng乎hū改gǎi之zhī为wéi贵guì巽xùn与yú之zhī言yán能néng无wú说yuè乎hū绎yì之zhī为wéi贵guì说yuè而ér不bù绎yì从cóng而ér不bù改gǎi吾wú未wèi如rú之zhī何hé也yě已yǐ矣yǐ

IX.23. Mistrz powiedział: — Czy można oprzeć się radzie opartej na sprawiedliwości? Lecz największą korzyść przynosi jej stosowanie. Czy miłe słowa mogą nie budzić uczucia radości? Lecz najbardziej ceni się to, co się w nich odnajduje. Ci, którzy cieszą się z rady, nie stosując jej w praktyce, i ci, którzy cieszą się ze słów, nie szukając ich znaczenia, nic mi nie dają.

子zǐ曰yuē主zhǔ忠zhōng信xìn毋wú友yǒu不bù如rú己jǐ者zhě过guò则zé勿wù惮dàn改gǎi

IX.24. Mistrz powiedział: — Zawsze kładź szczerość i sprawiedliwość jako główną zasadę. Nie podążaj za zasadami moralnymi, które nie są w pełni słuszne. Nie bój się korygować swoich błędów.

子zǐ曰yuē三sān军jūn可kě夺duó帅shuài也yě匹pǐ夫fū不bù可kě夺duó志zhì也yě

IX.25. Mistrz powiedział do Zilu: — Kto to jest ten, który potrafi być ubrany w podartą opończę obok innych odzianych w futra i jedwabie, bez wstydu? W Shijingu mówi się: bez zazdrości ani chciwości, jego obyczaje są dobre. Zilu bez końca powtarzał te wersy. Mistrz powiedział: — Te nauki są dobre, lecz nie obejmują wszystkiego.

子zǐ曰yuē岁suì寒hán然rán后hòu知zhī松sōng柏bǎi之zhī后hòu凋diāo也yě

IX.26. Mistrz powiedział: — Dopiero w srogim mrozie zimy rozumie się, że sosny i cyprysy pozostają ostatnie, gdy inne drzewa straciły liście.

Uwagi:

Ta metafora oznacza: w próbie rozumie się, kto jest naprawdę cnotliwy.

子zǐ曰yuē知zhī者zhě不bù惑huò仁rén者zhě不bù忧yōu勇yǒng者zhě不bù惧jù

IX.27. Mistrz powiedział: — Człowiek mądry nie jest w błędzie; człowiek cnotliwy nie jest przygnębiony; człowiek odważny nie odczuwa lęku.

子zǐ曰yuē可kě与yǔ共gòng学xué未wèi可kě与yǔ适shì道dào可kě与yǔ适shì道dào未wèi可kě与yǔ立lì可kě与yǔ立lì未wèi可kě与yǔ权quán

IX.28. Mistrz powiedział: — Ci, którzy mogą się uczyć razem, nie zawsze mogą podążać tą samą drogą. Ci, którzy mogą podążać tą samą drogą, nie zawsze są w stanie na niej trwać. Ci, którzy są w stanie na niej trwać, nie zawsze potrafią jej używać w najlepszy możliwy sposób.

唐táng棣dì之zhī华huā偏piān其qí反fǎn而ér岂qǐ不bù尔ěr思sī是shì室shì远yuǎn而ér子zǐ曰yuē未wèi之zhī思sī也yě夫fú何hé远yuǎn之zhī有yǒu

IX.29. Kwiaty wiśni i śliwki rozkwitają. Jakże są kochane! Lecz ci, którzy odchodzą daleko, jakże za nimi tęsknię!

Uwagi:

Praktykowanie cnoty nie jest daleko. Każdy odnajdzie ją w swoim sercu, jeśli tego pragnie. Ten, kto szuka własnej korzyści, rani sprawiedliwość. Kwestia Opatrzności niebieskiej jest bardzo subtelna. Droga doskonałej cnoty jest ogromna. Konfucjusz rzadko mówił o tych trzech rzeczach.