XV.1. Ling, książę Wei, wypytywał Konfucjusza o sztukę ustawiania wojsk do bitwy. Konfucjusz odrzekł:
— Nauczono mnie, jak układać podstawy i drewniane naczynia do ofiar; nie nauczyłem się dowodzić wojskami.
Konfucjusz odszedł już nazajutrz. W księstwie Chen zabrakło mu żywności. Jego towarzysze byli osłabieni głodem; żaden z nich nie miał już siły, by powstać. Zilu, oburzony, stanął przed nim i rzekł:
— Czyż i mędrzec narażony jest na to, by wszystkiego mu brakło?
— Mędrzec, odrzekł Mistrz, pozostaje w niedoli stały i mężny. Człowiek pospolity w niedoli nie zna już żadnego prawa.
子曰：“赐也，如以予为多学而识之者与？”对曰：“然。非与？”曰：“非也。予一以贯之。”
XV.2. Mistrz powiedział:
— Ci, czy uważasz mnie za człowieka, który wiele się nauczył i wiele zapamiętał?
— Tak, odrzekł Zigong. Czy się mylę?
— Mylisz się, odrzekł Konfucjusz. Jedna jedyna rzecz daje mi zrozumienie wszystkiego.
子曰：“由，知德者鲜矣。”
XV.3. Mistrz powiedział:
— You, niewielu ludzi zna cnotę.
Przypisy: Kto jej nie posiada, nie może poznać ani jej natury, ani jej powabów.
子曰：“无为而治者，其舜也与？夫何为哉。恭己正南面而已矣。”
XV.4. Mistrz powiedział:
— Shun był księciem, który niemal bez potrzeby czynienia czegokolwiek utrzymywał cesarstwo w doskonałym ładzie. Cóż czynił? Czuwał pilnie nad sobą samym i trzymał się z powagą, z obliczem zwróconym ku południowi.
子张问行。子曰：“言忠信，行笃敬，虽蛮貊之邦行矣。言不忠信，行不笃敬，虽州里行乎哉？立，则见其参于前也；在舆，则见其倚于衡也。夫然后行。”子张书诸绅。
XV.5. Zizhang zapytał, jaki jest sposób oddziaływania na innych ludzi. Mistrz odrzekł:
— Człowiek szczery i prawdomówny w słowach, roztropny i oględny w czynach będzie miał wpływ nawet wśród barbarzyńców południa lub północy. Czy człowiek, który nie jest ani szczery, ani prawdomówny w słowach, ani roztropny, ani oględny w czynach, będzie miał jakikolwiek wpływ, choćby w mieście lub we wsi? Gdy stoisz, ujrzyj w myśli te cztery cnoty stojące obok ciebie, przed twymi oczami. Gdy jesteś w powozie, patrz na nie siedzące na jarzmie. Tym sposobem zyskasz wpływ.
Zizhang zapisał te słowa Mistrza na swym pasie.
子曰：“直哉史鱼。邦有道如矢，邦无道如矢。君子哉遽伯玉。邦有道则仕，邦无道则可卷而怀之。”
XV.6. Mistrz powiedział:
— Jakże godna podziwu jest prawość dziejopisa Yu! Czy rząd jest dobrze, czy źle urządzony, on zawsze idzie prostą drogą, jak strzała. Jakże mądry jest Ju Boyu! Gdy rząd jest dobrze urządzony, sprawuje urząd. Gdy rząd jest źle urządzony, umie się usunąć i trzymać swą cnotę w ukryciu.
Przypisy: Dziejopis był urzędowym annalistą. Yu był daifu w księstwie Wei; nazywał się Qiu. Po śmierci, stawszy się zwłokami, wciąż jeszcze udzielał rad swemu księciu. Chory i bliski śmierci rzekł do swego syna: « Na dworze księcia nie zdołałem sprawić, by urzędy powierzano mężom mądrym, a odmawiano ludziom niegodziwym. Po mojej śmierci nie należy odprawiać obrzędów żałobnych. Wystarczy złożyć me ciało w sali, która jest od północy. » Książę, przyszedłszy odprawić zwyczajowe lamentacje, zapytał o przyczynę tej osobliwości. Syn zmarłego odrzekł z głębokim bólem w głosie: « Mój ojciec tak rozkazał. » « Zawiniłem », rzekł książę. Natychmiast kazał odziać ciało zmarłego w miejscu, gdzie oddawano ten zaszczyt jego gościom. Następnie powierzył urząd Ju Boyu i oddalił Mi Zixia (swego niegodnego ministra).
子曰：“可与言而不与之言，失人；不可与言而与之言，失言。知者不失人，亦不失言。”
XV.7. Mistrz powiedział:
— Jeśli odmawiasz nauczania człowieka, który ma wymagane zdolności, tracisz człowieka, to znaczy zostawiasz w niewiedzy człowieka, którego mógłbyś uczynić cnotliwym i mądrym. Jeśli nauczasz człowieka, który nie ma niezbędnych zdolności, marnujesz swe nauki. Człowiek roztropny nie traci ani ludzi, ani swych nauk.
子曰：“志士仁人，无求生以害仁，有杀身以成仁。”
XV.8. Mistrz powiedział:
— Człowiek doskonały lub zdecydowany takim się stać nigdy nie usiłuje ocalić życia kosztem swej cnoty. Są okoliczności, w których poświęca życie i tak wieńczy swą cnotę.
子贡问为仁。子曰：“工欲善其事，必先利其器。居是邦也，事其大夫之贤者，友其士之仁者。”
XV.9. Zigong zapytał, co należy czynić, by stać się doskonałym. Mistrz odrzekł:
— Rzemieślnik, który chce dobrze wykonać swą pracę, musi zacząć od naostrzenia narzędzi. W krainie, gdzie mieszka, niech odda się na służbę najlepszym daifu; niech zawiąże przyjaźń z ludźmi najdoskonalszymi.
颜渊问为邦。子曰：“行夏之时，乘殷之辂，服周之冕，乐则韶舞。放郑声，远佞人。郑声淫，佞人殆。”
XV.10. Yan Yuan zapytał Konfucjusza, co należy czynić, by dobrze rządzić państwem.
Mistrz odrzekł:
— Cesarz winien iść za kalendarzem Xia. Winien przyjąć powóz Yin i nosić podczas obrzędów czapkę Zhou. Winien kazać wykonywać pieśni Shao. Winien wygnać pieśni księstwa Zheng i oddalić pięknomówców. Pieśni Zheng są nieobyczajne; pięknomówcy są niebezpieczni.
子曰：“人无远虑，必有近忧。”
XV.11. Mistrz powiedział:
— Ten, czyja przezorność nie sięga daleko, rychło znajdzie się w kłopocie.
子曰：“已矣乎！吾未见好德如好色者也。”
XV.12. Mistrz powiedział:
— Czyż więc należy rozpaczać? Nie widziałem jeszcze człowieka, który miłowałby cnotę tak, jak miłuje się piękną powierzchowność.
子曰：“臧文仲，其窃位者与？知柳下惠之贤，而不与立也。”
XV.13. Mistrz powiedział:
— Czyż Zang Wenzhong nie posłużył się swą godnością jak złodziej? Znał mądrość Hui z Liuxia, a nie zażądał go za współpracownika na dworze księcia.
Przypisy: Hui z Liuxia był to Chen Huan, zwany Qin, wielki prefekt Lu. Pobierał uposażenie z miasta Liuxia. Otrzymał pośmiertne imię Hui, które znaczy Dobroczynny.
子曰：“躬自厚而薄责于人，则远怨矣。”
XV.14. Mistrz powiedział:
— Kto surowo wyrzuca sobie własne błędy, a innych gani z pobłażaniem, unika niezadowoleń.
子曰：“不曰如之何如之何者，吾末如之何也已矣。”
XV.15. Mistrz powiedział:
— Dla tego, kto nie pyta: Jak mam to uczynić? jak mam tamto uczynić? — nie mogę nic uczynić.
子曰：“群居终日，言不及义，好行小慧，难矣哉！”
XV.16. Konfucjusz powiedział:
— Ci, którzy gromadzą się w gromadę i przebywają razem przez cały dzień, którzy nie mówią nic dobrego i chcą iść za zwodniczymi światłami własnej przemyślności, jakiejż trudności nie zaznają!
Przypisy: Nie mogą wejść na drogę cnoty; doznają smutków i udręk.
子曰：“君子义以为质，礼以行之，孙以出之，信以成之。君子哉！”
XV.17. Mistrz powiedział:
— Mędrzec bierze sprawiedliwość za podstawę; praktykuje ją wedle reguł ustanowionych przez dawnych; ukazuje ją skromnie; zachowuje ją zawsze szczerze. Taki człowiek zasługuje na miano mędrca.
子曰：“君子病无能焉，不病人之不己知也。”
XV.18. Mistrz powiedział:
— Mędrzec smuci się, że nie może praktykować cnoty doskonale; nie smuci się, że nie jest znany ludziom.
子曰：“君子疾没世而名不称焉。”
XV.19. Mistrz powiedział:
— Mędrzec nie chce umrzeć, zanim nie uczyni się godnym pochwały.
子曰：“君子求诸己，小人求诸人。”
XV.20. Mistrz powiedział:
— Mędrzec oczekuje wszystkiego od własnych wysiłków; człowiek pospolity oczekuje wszystkiego od łaski innych.
子曰：“君子矜而不争，群而不党。”
XV.21. Mistrz powiedział:
— Mędrzec jest panem siebie i z nikim nie wiedzie sporu; jest towarzyski, lecz nie jest człowiekiem stronnictwa.
子曰：“君子不以言举人，不以人废言。”
XV.22. Mistrz powiedział:
— Mędrzec nie wynosi człowieka na urząd jedynie dlatego, że słyszał go dobrze mówiącego; i nie odrzuca dobrego słowa dlatego, że wypowiedział je człowiek zły.
子贡问曰：“有一言而可以终身行之者乎？”子曰：“其恕乎！己所不欲，勿施于人。”
XV.23. Zigong zapytał, czy istnieje przykazanie, które zawiera w sobie wszystkie inne i którego należy przestrzegać przez całe życie. Mistrz odrzekł:
— Czyż nie jest nim przykazanie, by miłować wszystkich ludzi jak siebie samego? Nie czyń drugiemu, czego nie chcesz, by tobie czyniono.
子曰：“吾之于人也，谁毁谁誉。如有所誉者，其有所试矣。斯民也，三代之所以直道而行也。”
XV.24. Mistrz powiedział:
— Kogóż zganiłem lub pochwaliłem nadmiernie? Jeśli kogoś zbytnio chwalę, to dlatego, że uznałem, iż uczyni się godnym pochwał, które mu daję. Nasz lud jest wciąż tym samym, który cesarze trzech dynastii traktowali z największą sprawiedliwością.
子曰：“吾犹及史之阙文也，有马者，借人乘之，今亡矣夫！”
XV.25. Mistrz powiedział:
— W mym dzieciństwie mogłem jeszcze ujrzeć dziejopisa, który nie pisał niczego, czego nie był pewien, człowieka bogatego, który pożyczał innym swe konie. Teraz już takich nie widać.
子曰：“巧言乱德，小不忍则乱大谋。”
XV.26. Mistrz powiedział:
— Piękne mowy sprawiają, że występek bierze się za cnotę. Lekka niecierpliwość niweczy wielkie przedsięwzięcie.
子曰：“众恶之，必察焉；众好之，必察焉。”
XV.27. Mistrz powiedział:
— Gdy nienawiść lub przychylność tłumu przylgnie do człowieka, trzeba zbadać jego postępowanie, zanim się osądzi, czy godny jest miłości, czy nienawiści.
子曰：“人能弘道，非道弘人。”
XV.28. Mistrz powiedział:
— Człowiek może rozwijać i doskonalić swe przyrodzone cnoty; przyrodzone cnoty nie czynią człowieka doskonałym.
Przypisy: Cnoty, które natura daje każdemu człowiekowi (wraz z istnieniem), są same w sobie doskonałe. Różnica między dobrymi a złymi wynika z różnicy żywiołów, z których złożone są ich ciała, oraz nawyków, które przyswoili. Gdy mędrzec prowadzi szkołę, wszyscy ludzie mogą pod jego kierunkiem odzyskać pierwotną doskonałość swych przyrodzonych cnót i zasłużyć na to, by nie być już zaliczanymi do klasy złych.
子曰：“过而不改，是谓过矣。”
XV.29. Mistrz powiedział:
— Nie poprawić się po błędzie mimowolnym, to popełnić błąd prawdziwy.
子曰：“吾尝终日不食，终夜不寝，以思，无益，不如学也。”
XV.30. Mistrz powiedział:
— Niegdyś spędzałem całe dni bez jedzenia i całe noce bez snu, by oddawać się rozmyślaniu. Niewiele owocu z tego wyniosłem. Lepiej jest uczyć się w szkole innych.
子曰：“君子谋道不谋食。耕者，馁在其中矣；学也，禄在其中矣。君子忧道不忧贫。”
XV.31. Mistrz powiedział:
— Uczeń mądrości kieruje wszystkie swe myśli ku cnocie, a nie ku pożywieniu. Oracz uprawia ziemię, by z niej czerpać pożywienie; lecz gdy w jego pracy zawiedzie żniwo, spotyka go niedostatek i głód. Przeciwnie, uczeń mądrości, pracując jedynie po to, by zdobyć cnotę, ściąga na siebie zaszczyty i bogactwa. Całą swą troskę poświęca cnocie i nie dba o ubóstwo.
子曰：“知及之，仁不能守之，虽得之，必失之。知及之，仁能守之，不庄以莅之，则民不敬。知及之，仁能守之，庄以莅之，动之不以礼，未善也。”
XV.32. Mistrz powiedział:
— Gdyby ktoś znał naukę mędrców, a nie miał dość cnoty, by wprowadzić ją w czyn, jego wiedza na nic by mu się nie zdała. Gdyby ktoś znał naukę mędrców i mógł wprowadzić ją w czyn, lecz brakło mu powagi wobec ludu, lud by go nie szanował. Gdyby ktoś znał naukę mędrców, zdolny był wprowadzić ją w czyn, występował publicznie z powagą, lecz nie kierował ludem wedle ustanowionych reguł, nie byłaby to jeszcze doskonałość.
子曰：“君子不可小知，而可大受也。小人不可大受，而可小知也。”
XV.33. Mistrz powiedział:
— Nie można ocenić mędrca w drobnej rzeczy, lecz można mu powierzyć rzeczy wielkie. Nie można powierzyć rzeczy wielkich człowiekowi pospolitemu; lecz można go ocenić w małych.
子曰：“民之于仁也，甚于水火。水火，吾见蹈而死者矣，未见蹈仁而死者也。”
XV.34. Mistrz powiedział:
— Cnota jest ludowi potrzebniejsza niż woda i ogień. Widziałem ludzi ginących, gdy szli w wodzie lub w ogniu; nigdy nie widziałem nikogo, kto by zginął, krocząc drogą cnoty.
子曰：“当仁不让于师。”
XV.35. Mistrz powiedział:
— Ten, kto przykłada się głównie do praktykowania cnoty, może współzawodniczyć z mistrzem, to znaczy kierować sobą i innymi.
子曰：“君子贞而不谅。”
XV.36. Mistrz powiedział:
— Mędrzec mocno trzyma się prawdy i powinności; nie trzyma się uporczywie własnych myśli.
子曰：“事君，敬其事而后其食。”
XV.37. Mistrz powiedział:
— Kto jest w służbie swego księcia, musi pełnić swój urząd z wielką starannością, a o swym wynagrodzeniu myśleć dopiero na końcu.
子曰：“道不同，不相为谋。”
XV.38. Mistrz powiedział:
— Mędrzec dopuszcza do swej szkoły wszystkich ludzi, bez różnicy.
子曰：“辞，达而已矣。”
XV.39. Mistrz powiedział:
— Mowa winna jasno wyrażać myśl, to wystarczy.
师冕见，及阶，子曰：“阶也。”及席，子曰：“席也。”皆坐，子告之曰：“某在斯，某在斯。”师冕出，子张问曰：“与师言之，道与？”子曰：“然。固相师之道也。”
XV.41. Gdy Mian, przełożony muzyki, przyszedł odwiedzić Konfucjusza i doszedł do stopni sali, Mistrz rzekł do niego:
— Oto stopnie.
Gdy doszedł do maty, filozof rzekł do niego:
— Oto mata.
Gdy wszyscy usiedli, Mistrz rzekł do przełożonego muzyki:
— Ten a ten jest tutaj; ten a ten jest tam.
Gdy przełożony Mian się oddalił, Zizhang zapytał, czy obowiązkiem jest tak uprzedzać przełożonego muzyki.
— Zaiste, odrzekł Mistrz, obowiązkiem jest w ten sposób pomagać kierownikom muzyki.
