Rozdział 18 Dialogów konfucjańskich

微Wei子zi去qu之zhi，箕Ji子zi为wei之zhi奴nu，比Bi干gan谏jian而er死si。孔Kong子zi曰yue：“殷Yin有you三san仁ren焉yan。”

XVIII.1. Wei Zi opuścił dwór, Ji Zi został obrócony w niewolę, Bi Gan zaś, za to, że napominał, został skazany na śmierć. Konfucjusz rzekł: « Za dynastii Yin żyło trzech ludzi doskonałej cnoty. »

柳Liu下xia惠hui为wei士shi师shi，三san黜chu，人ren曰yue：“子zi未wei可ke以yi去qu乎hu？”曰yue：“直zhi道dao而er事shi人ren，焉yan往wang而er不bu三san黜chu；枉wang道dao而er事shi人ren，何he必bi去qu父fu母mu之zhi邦bang。”

XVIII.2. Liu Xia Hui był przełożonym wymiaru sprawiedliwości; kilkakrotnie złożono go z urzędu. Ktoś rzekł mu: — Czyż nie nadszedł czas, by opuścić ten kraj? — Jeśli chcę służyć dobru publicznemu, przestrzegając wszystkich reguł uczciwości, odrzekł, dokądże pójdę, by nie być złożonym z urzędu wielokrotnie? Jeśli chcę służyć dobru publicznemu, naginając prawa prawości, na cóż mi opuszczać ojczyznę?

齐Qi景jing公gong待dai孔Kong子zi，曰yue：“若ruo季Ji氏shi则ze吾wu不bu能neng，以yi季Ji孟meng之zhi间jian待dai之zhi。”曰yue：“吾wu老lao矣yi，不bu能neng用yong也ye。”孔Kong子zi行xing。

XVIII.3. Jing, książę Qi, gotując się przyjąć Konfucjusza, rzekł do swych ministrów: — Nie mogę go uczcić tak wielce, jak książę Lu czci głowę rodu Ji. Uczczę go mniej zaszczytnie, niż książę Lu czci głowę rodu Ji, lecz zaszczytniej, niż czci głowę rodu Meng. Potem dodał: — Jestem stary; nie zdołam wprowadzić w czyn jego nauk. Konfucjusz opuścił księstwo Qi.

齐Qi人ren归gui女nv乐yue，季Ji桓huan子zi受shou之zhi，三san日ri不bu朝chao，孔Kong子zi行xing。

XVIII.4. Książę Qi i jego ministrowie posłali księciu Lu gromadę śpiewaczek. Ji Huan Zi je przyjął; w pałacu przez trzy dni zaniedbano troski o sprawy. Konfucjusz odszedł.

Przypisy: XVIII.4. Ji Huan Zi, imieniem Seu, był wielkim prefektem w księstwie Lu. Za panowania Ding, księcia Lu, Konfucjusz sprawował urząd ministra sprawiedliwości. W trzy miesiące zaprowadził najdoskonalszy ład w rządzie. Książę Qi i jego ministrowie, dowiedziawszy się o tym i lękając się potęgi Lu, posłali w darze gromadę osiemdziesięciu dziewcząt, które, odziane we wspaniałe szaty i dosiadające bogato przybranych koni, wykonywały śpiewy z pantomimą i pokazywały się jako widowisko poza miastem, przy bramie południowej. Huan sprawował władzę zwierzchnią. Książę Ding zachował już tylko czczy tytuł. W końcu przyjął gromadę śpiewaczek. Książę Lu i jego ministrowie wpadli tak w pułapkę zastawioną przez ludzi z Qi. Całkowicie zajęci słuchaniem śpiewów i oglądaniem lubieżnych widowisk, z oczarowanymi uszami i oczyma, zaniedbali sprawy publiczne i nie mieli już poważania dla ludzi cnotliwych i zdolnych. Konfucjusz chciałby był skierować napomnienia do księcia; lecz nie mógł (lub raczej widział, że byłyby bez skutku). Opuścił kraj. (Było to w czternastym roku panowania Ding, w 496 r. p.n.e.)

楚Chu狂kuang接Jie舆yu歌ge而er过guo孔Kong子zi曰yue：“凤feng兮xi凤feng兮xi，何he德de之zhi衰shuai。往wang者zhe不bu可ke谏jian，来lai者zhe犹you可ke追zhui。已yi而er已yi而er，今jin之zhi从cong政zheng者zhe殆dai而er。”孔Kong子zi下xia，欲yu与yu之zhi言yan，趋qu而er避bi之zhi，不bu得de与yu之zhi言yan。

XVIII.5. Mędrzec z księstwa Chu, który udawał szaleńca, imieniem Jie Yu, przeszedł obok powozu Konfucjusza, śpiewając: — O feniksie! O feniksie! Jakże zmalała twoja cnota! Już nie czas zapobiegać radą twym minionym błędom; lecz twym przyszłym uchybieniom można jeszcze zapobiec. Przestań więc występować i nauczać. Ci, co teraz stoją na czele spraw, są w wielkim niebezpieczeństwie. Konfucjusz zsiadł z powozu, by z nim pomówić. Lecz Jie Yu odszedł szybkim krokiem. Konfucjusz nie mógł z nim rozmówić.

Przypisy: XVIII.5. Gdy dynastia Zhou chyliła się ku upadkowi, ludzie zasługi praktykowali cnotę w odosobnieniu. Jie Yu rzekł: — Gdy społeczeństwo jest dobrze urządzone, feniks się ukazuje; gdy jest zmącone, pozostaje ukryty. Tak bardzo miłuje cnotę! Otóż w jakichże czasach przybył? Jakże to, że jeszcze nie składa skrzydeł i nie kryje się? Jie Yu porównuje Konfucjusza do feniksa. Gani go za to, że nie decyduje się usunąć w odosobnienie, i utrzymuje, że jego cnota wielce zmalała. „Twym przyszłym uchybieniom można jeszcze zapobiec”, to znaczy jest jeszcze czas, by usunąć się w życie prywatne.

长Chang沮ju桀jie溺ni耦ou而er耕geng，孔Kong子zi过guo之zhi，使shi子Zi路lu问wen津jin焉yan。长Chang沮ju曰yue：“夫fu执zhi舆yu者zhe为wei谁shui？”子Zi路lu曰yue：“为wei孔Kong丘qiu。”曰yue：“是shi鲁Lu孔Kong丘qiu与yu？”曰yue：“是shi也ye。”曰yue：“是shi知zhi津jin矣yi。”问wen于yu桀jie溺ni，桀jie溺ni曰yue：“子zi为wei谁shui？”曰yue：“为wei仲Zhong由you。”曰yue：“是shi鲁Lu孔Kong丘qiu之zhi徒tu与yu？”对dui曰yue：“然ran。”曰yue：“滔tao滔tao者zhe天tian下xia皆jie是shi也ye，而er谁shui以yi易yi之zhi。且qie而er与yu其qi从cong避bi人ren之zhi士shi也ye，岂qi若ruo从cong避bi世shi之zhi士shi哉zai？”耰you而er不bu辍chuo。子Zi路lu行xing以yi告gao，夫fu子zi怃wu然ran曰yue：“鸟niao兽shou不bu可ke与yu同tong群qun，吾wu非fei斯si人ren之zhi徒tu与yu而er谁shui与yu？天tian下xia有you道dao，丘qiu不bu与yu易yi也ye。”

XVIII.6. Chang Ju i Jie Ni połączyli się, by uprawiać ziemię. Konfucjusz, przejeżdżając obok nich powozem, posłał Zi Lu, by ich zapytał, gdzie jest bród. Chang Ju rzekł: — Któż to jest ów, co siedzi w powozie i trzyma lejce? — To Konfucjusz, odrzekł Zi Lu. — Czy to Konfucjusz z księstwa Lu? podjął Chang Ju. — To on, rzekł Zi Lu. — Skoro wielokrotnie przemierzył cały kraj, rzekł Chang Ju, sam zna bród. Zi Lu zapytał Jie Ni. — Kim jesteś? rzekł Jie Ni. — Jestem Zhong You, odrzekł Zi Lu. Jie Ni rzekł: — Czyż nie jesteś jednym z uczniów Konfucjusza z Lu? — Tak, odrzekł Zi Lu. — Całe cesarstwo, rzekł Jie Ni, jest jak rwący potok. Któż wam pomoże je naprawić? Zamiast iść za filozofem, który stroni od ludzi, czyż nie lepiej byłoby naśladować mędrców, którzy stronią od świata i żyją w odosobnieniu? Jie Ni dalej przykrywał broną ziarno, które złożył w ziemi. Zi Lu poszedł donieść Konfucjuszowi odpowiedzi tych dwóch ludzi. Mistrz rzekł z bólem w głosie: — Nie możemy żyć w społeczności ze zwierzętami. Jeśli stronię od społeczności tych ludzi, z kim mam ją tworzyć? Gdyby w cesarstwie panował dobry ład, nie miałbym powodu trudzić się nad jego naprawą.

Przypisy: XVIII.6. Niegdyś, na pograniczu księstw Chu i Cai (w dzisiejszym Henan), dwaj uczeni wiodący życie prywatne połączyli się, by uprawiać swe pola. Ich imiona nie zostały przekazane potomności. Annaliści nazwali jednego Ju, Ten, który się zatrzymuje i nie opuszcza spoczynku, a drugiego Ni, Ten, który pozostaje na dnie wody i nigdy nie wynurza się.

子Zi路lu从cong而er后hou，遇yu丈zhang人ren，以yi杖zhang荷he苴ju，子Zi路lu问wen曰yue：“子zi见jian夫fu子zi乎hu？”丈zhang人ren曰yue：“四si体ti不bu勤qin，五wu谷gu不bu分fen，孰shu为wei夫fu子zi？”植zhi其qi杖zhang而er耘yun。子Zi路lu拱gong而er立li，止zhi子Zi路lu宿su，杀sha鸡ji为wei黍shu而er食shi之zhi，见jian其qi二er子zi焉yan。明ming日ri，子Zi路lu行xing以yi告gao，子zi曰yue：“隐yin者zhe也ye。”使shi子Zi路lu反fan见jian之zhi，至zhi则ze行xing矣yi。子Zi路lu曰yue：“不bu仕shi无wu义yi。长zhang幼you之zhi节jie，不bu可ke废fei也ye。君jun臣chen之zhi义yi，如ru之zhi何he其qi废fei之zhi。欲yu洁jie其qi身shen，而er乱luan大da伦lun。君jun子zi之zhi仕shi也ye，行xing其qi义yi也ye，道dao之zhi不bu行xing，已yi知zhi之zhi矣yi。”

XVIII.7. Zi Lu, podróżując z Konfucjuszem, pozostał w tyle i stracił go z oczu. Spotkał starca, który za pomocą kija niósł na ramieniu kosz do zbierania trawy. Zapytał go, czy widział jego mistrza. Starzec rzekł mu: — Nie poruszasz ani stóp, ani rąk; nie umiesz nawet rozróżnić pięciu rodzajów zboża. Któż jest twoim mistrzem? Potem, wbiwszy kij w ziemię, wyrywał trawę. Zi Lu złożył ręce i czekał. Starzec zaprosił go, by spędził noc w jego domu. Zabił kurę, przyrządził proso i podał jeść swemu gościowi. Przedstawił mu też dwóch swych synów. Nazajutrz Zi Lu odszedł i opowiedział to Konfucjuszowi. Mistrz rzekł: — To mędrzec, który żyje w ukryciu. Kazał Zi Lu pójść i znów go odwiedzić. Gdy Zi Lu przybył, starca już nie było. Zi Lu rzekł do jego dwóch synów: — Odmawiać urzędu znaczy uchybiać powinności. Jeśli nie wolno zaniedbywać szacunku należnego starszym, jakże można by uchybiać ważnym powinnościom poddanego wobec swego księcia? Chcąc zachować się bez skazy, naruszyłby wielkie prawa stosunków społecznych. Mędrzec przyjmuje urząd, by wypełnić powinność służenia swemu księciu. Dobry ład nie panuje; wiemy o tym od dawna.

Przypisy: XVIII.7. Starzec rzekł do Zi Lu: — Teraz jest czas, by oddać się pracom polnym. Wy podejmujecie dalekie podróże w orszaku waszego mistrza. Jaki z tego pożytek dla ludzi naszego wieku? Któż w ogóle zna waszego mistrza? Pięć rodzajów zboża to dwa gatunki prosa wiechowatego, fasola i groch, pszenica i jęczmień, ryż. Pięć stosunków społecznych to te, które istnieją między księciem a poddanym, między ojcem a synem, między starszym a młodszym bratem, między mężem a żoną, między przyjaciółmi.

逸Yi民min，伯Bo夷yi、叔Shu齐qi、虞Yu仲zhong、夷Yi逸yi、朱Zhu张zhang、柳Liu下xia惠hui、少Shao连lian。子zi曰yue：“不bu降jiang其qi志zhi，不bu辱ru其qi身shen，伯Bo夷yi、叔Shu齐qi与yu？”谓wei柳Liu下xia惠hui、少Shao连lian：“降jiang志zhi辱ru身shen矣yi。言yan中zhong伦lun，行xing中zhong虑lv，其qi斯si而er已yi矣yi。”谓wei虞Yu仲zhong、夷Yi逸yi：“隐yin居ju放fang言yan，身shen中zhong清qing，废fei中zhong权quan。”“我wo则ze异yi于yu是shi，无wu可ke无wu不bu可ke。”

XVIII.8. Yi Min (ludzie, którzy żyli w odosobnieniu): Bo Yi, Shu Qi, Yu Zhong, Yi Yi, Zhu Zhang, Liu Xia Hui, Shao Lian żyli jako zwykli ludzie prywatni. Mistrz rzekł: — Czyż Bo Yi i Shu Qi nie trwali niewzruszenie przy swym postanowieniu z obawy, by się nie splamić? Konfucjusz powiedział, że Liu Xia Hui i Shao Lian naginali swe postanowienie i poniżali samych siebie; że ich mowa była zgodna z prawym rozumem, a postępowanie zgodne z powszechnym odczuciem ludzi; że tyle mieli dobrego, i nic więcej. Powiedział, że Yu Zhong i Yi Yi żyli w odosobnieniu, udzielali rad z nadmierną swobodą; lecz że praktykowali najczystszą cnotę, i że poświęcenie godności było im dozwolone z powodu okoliczności. « Co do mnie, dodał, nie podzielam zdania tych mędrców; niczego bezwzględnie nie pragnę ani nie odrzucam. »

太Tai师shi挚zhi适shi齐Qi，亚Ya饭fan干Gan适shi楚Chu，三san饭fan缭Liao适shi蔡Cai，四si饭fan缺Que适shi秦Qin，鼓gu方Fang叔shu入ru于yu河he，播bo鼓gu武Wu入ru于yu汉han，少Shao师shi阳yang、击ji磬qing襄Xiang入ru于yu海hai。

XVIII.9. Tai Shi Zhi odszedł do księstwa Qi. Ya Fan Gan odszedł do księstwa Chu. San Fan Liao odszedł do księstwa Cai. Si Fan Que odszedł do księstwa Qin. Gu Fang Shu schronił się nad brzegiem Rzeki Żółtej. Bo Gu Wu schronił się nad brzegiem Han. Shao Shi Yang i Ji Qing Xiang schronili się nad brzegiem morza.

Przypisy: XVIII.9. Cesarz i wszyscy książęta mieli muzyków, którzy grali podczas ich posiłków, by pobudzać ich do jedzenia. Utwory muzyczne i kierownicy muzyki byli różni dla różnych posiłków. Gdy dynastia Zhou podupadła, muzyka popadła w upadek. Konfucjusz, wracając z Wei do ojczyzny, przywrócił muzykę. Odtąd wszyscy muzycy, od pierwszego do ostatniego, znali doskonale reguły swej sztuki. Władza księcia Lu stawała się coraz słabsza; trzej synowie Huan zagarnęli władzę i sprawowali ją samowolnie. Wtedy wszyscy muzycy, od głównego kierownika do ostatniego, byli na tyle mądrzy, by rozproszyć się we wszystkich kierunkach. Przeprawili się przez rzeki i przebyli morza, uciekając daleko od swej zmąconej ojczyzny.

周Zhou公gong谓wei鲁Lu公gong曰yue：“君jun子zi不bu施shi其qi亲qin，不bu使shi大da臣chen怨yuan乎hu不bu以yi。故gu旧jiu无wu大da故gu，则ze不bu弃qi也ye。无wu求qiu备bei于yu一yi人ren。”

XVIII.10. Zhou Gong, pouczając księcia Lu, rzekł mu: — Mądry książę nie zaniedbuje tych, którzy są z nim złączeni krwią. Dba o to, by wielcy urzędnicy nie mogli skarżyć się, że nie są zatrudniani. Jeśli nie ma poważnej przyczyny, nie odtrąca członków dawnych rodów, które służyły Państwu z pokolenia na pokolenie. Nie wymaga, by jeden urzędnik posiadał sam wszystkie talenty i wszystkie przymioty.

周Zhou有you八ba士shi：伯Bo达da、伯Bo适shi、仲Zhong突tu、仲Zhong忽hu、叔Shu夜ye、叔Shu夏xia、季Ji随sui、季Ji娲wa。

XVIII.11. Dynastia Zhou miała ośmiu wybitnych mężów: Bo Da, Bo Shi, Zhong Tu, Zhong Hu, Shu Ye, Shu Xia, Ji Sui, Ji Wa.

Przypisy: XVIII.11. W czasach pomyślności, na początku dynastii Zhou, pojawiło się ośmiu mężów wielkiego talentu i rzadkiej cnoty, których nazwano ośmioma wybitnymi mężami. Urodzili się z jednej matki, po dwóch naraz z jednego porodu.