Rozdział 13 Analektów Konfucjusza

XIII.1. Zilu zapytał Konfucjusza, jak rządzić ludem. Mistrz odpowiedział: — Niech książę sam daje przykład wszelkich cnót i pomaga ludowi w jego pracach. Zilu poprosił Mistrza, by powiedział więcej. Konfucjusz odpowiedział: — Niech książę bez wytchnienia oddaje się dwóm rzeczom, które właśnie wymieniłem.

XIII.2. Zhonggong był wielkim zarządcą naczelnika rodu Ji. Zapytał Konfucjusza o zarządzanie. Mistrz rzekł: — Wysuwajcie na czoło prefektów, to znaczy nie róbcie wszystkiego sami, lecz posługujcie się prefektami, którzy są do waszej dyspozycji; przebaczajcie drobne błędy; mianujcie mężów mądrych i zdolnych. Zhonggong rzekł: — Jak rozpoznam mądrych i zdolnych mężów, by powierzyć im urzędy? Konfucjusz odpowiedział: — Mianujcie tych, których znacie. Co do tych, których nie znacie, czyż inni nie dadzą wam ich poznać?

XIII.3. Zilu rzekł: — Gdyby książę Wei czekał na was, by z wami uregulować sprawy publiczne, czemu poświęcilibyście swą pierwszą troskę? — Przywróceniu każdej rzeczy jej właściwej nazwy, odpowiedział Mistrz. — Czy to rozsądne? odparł Zilu. Mistrzu, odchodzicie daleko od celu. Na cóż ta reforma nazw? Mistrz odpowiedział: — Jakiś grubiański z ciebie człowiek, You! Mędrzec strzeże się mówić lub czynić to, czego nie rozumie. « Gdy nazwy nie odpowiadają rzeczom, język popada w zamieszanie. Gdy język jest w zamieszaniu, rzeczy nie dochodzą do skutku. Gdy rzeczy nie dochodzą do skutku, dobre obyczaje i harmonia są zaniedbywane. Gdy dobre obyczaje i harmonia są zaniedbane, kary i inne sankcje nie są proporcjonalne do błędów. Gdy kary nie są proporcjonalne do błędów, lud nie wie, gdzie ma postawić rękę czy nogę. « Mądry książę nadaje rzeczom nazwy, które im odpowiadają, i każda rzecz musi być traktowana zgodnie ze znaczeniem nazwy, jaką jej nadaje. W wyborze nazw jest bardzo staranny. »

Uwagi:

XIII.3. Kui Gui, domniemany dziedzic Linga, księcia Wei, zawstydzony rozwiązłym i nieskromnym zachowaniem swej matki Nanzi, chciał ją zabić. Nie udawszy się, uciekł. Książę Ling chciał wyznaczyć Yinga na dziedzica. Ying odmówił. Po śmierci księcia Linga jego żona Nanzi wyznaczyła Yinga na dziedzica księstwa. Ying znów odmówił. Dała księstwo Zhe, synowi Kui Guia, aby przeciwstawić syna ojcu. Tak więc Kui Gui, chcąc zabić matkę, sprowadził na siebie niełaskę ojca; a Zhe, przejmując władzę książęcą, sprzeciwiał się swemu ojcu Kui Guiowi. Obaj byli jak ludzie, którzy nie mieli ojca. Byli oczywiście niegodni panowania... Należałoby poinformować cesarza o pochodzeniu i wszystkich szczegółach tej sprawy; poprosić go, by nakazał wszystkim seniorom regionu uznać Yinga za dziedzica księstwa. Od tej chwili prawo stosunków między ojcem a synem zostałoby przywrócone. Nazwy odzyskałyby swoje prawdziwe znaczenie, prawo naturalne byłoby przestrzegane, język byłby jednoznaczny i rzeczy by dochodziły do skutku.

XIII.4. Fan Chi poprosił Konfucjusza, by nauczył go rolnictwa. Mistrz odpowiedział: — Stary rolnik nauczyłby was tego lepiej niż ja. Fan Chi poprosił, by nauczył go sztuki ogrodnictwa. Konfucjusz odpowiedział: — Stary ogrodnik nauczyłby was tego lepiej niż ja. Gdy Fan Chi się oddalał, Mistrz rzekł: — Jakiż małoduszny jest Fan Xu! Jeśli książę kocha uprzejmość i dobre obyczaje, żaden z jego poddanych nie ośmieli się ich zaniedbywać. Jeśli książę kocha sprawiedliwość, żaden z jego poddanych nie odmówi mu posłuszeństwa. Jeśli książę kocha szczerość, żaden z jego poddanych nie będzie działał w złej wierze. Przy takim stanie rzeczy mieszkańcy ze wszystkich stron przybędą do niego z małymi dziećmi na ramionach. Cóż mu po nauce rolnictwa?

XIII.5. Mistrz rzekł: — Przypuśćmy, że człowiek nauczył się trzystu ód ze Shijinga; że potem, gdy mu powierzono część zarządu, brak mu umiejętności; gdy wysyłany jest w misję do obcych krajów, nie jest zdolny odpowiedzieć sam — na cóż mu cała ta literatura?

XIII.6. Mistrz rzekł: — Jeżeli książę sam jest cnotliwy, lud będzie wypełniał swe obowiązki bez potrzeby rozkazywania mu; jeżeli książę sam nie jest cnotliwy, może wydawać rozkazy, lecz lud nie będzie ich przestrzegał.

XIII.7. Mistrz rzekł: — Dwa księstwa Lu i Wei są siostrami przez swój ustrój, tak samo jak przez swe pochodzenie.

Uwagi:

XIII.7. Księstwo Lu było rządzone przez potomków Zhougonga, a księstwo Wei przez potomków Kangshu. Obie dynastie wywodziły się zatem od dwóch braci. Za czasów Konfucjusza znajdowały się w upadku i oba kraje były jednakowo wzburzone.

XIII.8. Mistrz mówił, że Gongzi Jing, daifu księstwa Wei, był zawsze zadowolony ze stanu swego domu; że gdy zaczął coś posiadać, mówił: — Zebrałem trochę, że gdy miał wystarczające zasoby, mówił: — Jestem prawie u szczytu dostatku, że gdy się wzbogacił, mówił: — Jestem prawie w przepychu.

XIII.9. Mistrz udał się do księstwa Wei z Ran You, który powozył jego wozem. Mistrz rzekł: — Jakże liczni są mieszkańcy! — Teraz gdy są liczni, rzekł Ran You, co należy dla nich uczynić? Mistrz odpowiedział: — Wzbogacić ich. Ran You podjął: — Gdy już się wzbogacą, co jeszcze będzie należało dla nich uczynić? — Nauczyć ich, odpowiedział Konfucjusz.

XIII.10. Mistrz rzekł: — Gdyby jakiś książę powierzył mi zarządzanie sprawami publicznymi, po roku byłoby ono dość dobrze uporządkowane; po trzech latach byłoby doskonałe.

XIII.11. Mistrz rzekł: — Gdyby cnotliwi książęta następowali po sobie na tronie przez sto lat, rzekł pewien poeta, udałoby im się poprawić najbardziej złoczyńców i nie stosować już kary śmierci. Jakże prawdziwe są te słowa!

XIII.12. Mistrz rzekł: — Gdyby pojawił się władca naprawdę godny tej nazwy, po trzydziestu latach cnota zakwitłaby wszędzie.

XIII.13. Mistrz rzekł: — Jeśli człowiek umie rządzić sobą, jaką trudność będzie miał z rządzeniem państwem? Lecz ten, kto nie umie rządzić sobą, jakże będzie mógł rządzić innymi?

XIII.14. Ran You wracając z pałacu, Mistrz rzekł do niego: — Dlaczego przybywacie tak późno? Ran You odpowiedział: — Sprawy publiczne mnie zatrzymały. Mistrz odrzekł: — Byliście zatrzymani przez prywatne sprawy owego Ji Sun. Gdyby istniały sprawy publiczne, choć nie jestem już na urzędzie, zostałbym wezwany na naradę.

XIII.15. Ding, książę Lu, zapytał Konfucjusza, czy istnieje sentencja, której wystarczyłoby się trzymać, by rządzić doskonale. Konfucjusz odpowiedział: — Sentencja nie może mieć tak wielkiego znaczenia. Mówi się zwykle, że trudno być dobrym władcą, że niełatwo być dobrym ministrem stanu. Gdyby książę dobrze rozumiał trudność rządzenia, czyż ta jedna sentencja nie byłaby mu prawie wystarczająca do doskonałego uregulowania jego administracji? Książę Ding rzekł: — Czy istnieje maksyma taka, że gdyby ją książę zastosował, utraciłby swe państwa? Konfucjusz odpowiedział: — Maksyma nie może mieć tak wielkiego znaczenia. Mówi się zwykle: Nie znajduję przyjemności w sprawowaniu władzy; jedna tylko rzecz mi się podoba, mianowicie że gdy mówię, nikt mi nie przeczy. Jeśli książę mówi dobrze i nikt mu nie przeczy, czyż to nie jest dobre? Lecz jeśli mówi źle i nikt mu nie przeczy, czyż nie naraża się na utratę zwierzchnictwa przez tę jedną fałszywą zasadę?

XIII.16. Książę She zapytał Konfucjusza o sposób rządzenia. Mistrz odpowiedział: — Jeżeli ci, którzy żyją blisko księcia, są zadowoleni, jeżeli ci, którzy są daleko, przybywają sami z siebie, rządy są dobrze urządzone.

XIII.17. Zixia, będąc prefektem Jufu, zapytał Konfucjusza o zarządzanie prefekturami. Mistrz rzekł: — Nie śpieszcie się zanadto; nie szukajcie małych korzyści. Kto się spieszy, nie zajdzie daleko; kto dąży do małych korzyści, zaniedbuje wielkie sprawy.

XIII.18. Książę She rzekł do Konfucjusza: — W moim kraju są mężczyźni, którzy wykonują zawód sprawiedliwości. Wśród nich, jeśli ojciec ukradnie owcę, syn zeznaje przeciw niemu. Konfucjusz odpowiedział: — W moim kraju sprawiedliwi mężczyźni postępują inaczej. Ojciec ukrywa błędy syna, a syn ojca. Takie postępowanie nie jest sprzeczne ze sprawiedliwością.

XIII.19. Fan Chi zapytał Konfucjusza o doskonałą cnotę. Mistrz odpowiedział: — Gdy jesteś sam w domu, czuwaj nad sobą samym; w prowadzeniu spraw bądź pilny; bądź w dobrej wierze wobec wszystkich. Nawet gdybyś był wśród barbarzyńskich plemion, nie wolno ci byłoby zaniedbywać żadnej z tych trzech rzeczy.

XIII.20. Zigong zapytał, co powinien czynić ktoś, by zasługiwać na miano ucznia mądrości. Mistrz odpowiedział: — Ten zasługuje na miano ucznia mądrości, kto w swym prywatnym postępowaniu ma wstydliwość i w misjach powierzanych mu w obcych krajach nie hańbi księcia, który go wysłał. Zigong rzekł: — Pozwólcie mi zapytać, kto zajmuje miejsce bezpośrednio po uczniu mądrości. — Jest nim, odpowiedział Konfucjusz, ten, czyją pobożność filialną potwierdzają wszyscy członkowie rodziny i czyj szacunek dla starszych i przełożonych jest chwalony przez wszystkich mieszkańców wioski i wszystkich sąsiadów. Zigong rzekł: — Pozwólcie mi zapytać, kto zajmuje trzecie miejsce. Konfucjusz odpowiedział: — Człowiek szczery w słowach, uparty w działaniu, jest bez wątpienia człowiekiem upartym, pospolitym; jednak można go umieścić na trzecim miejscu. Zigong rzekł: — Co należy myśleć o tych, którzy zarządzają obecnie sprawami publicznymi? Mistrz odpowiedział: — Ach! To ludzie małego umysłu. Czy warto ich brać pod uwagę?

XIII.21. Mistrz rzekł: — Ponieważ nie znajduję uczniów zdolnych do stałego utrzymywania się na prostej drodze środka, szukam mężów mających wysokie ambicje, choćby nie byli zdolni sięgnąć tak wysoko, lub mężów, którzy bez bycia bardzo inteligentnymi, mają miłość obowiązku. Pierwsi postępują w cnocie i idą za przykładami i naukami mędrców. Drudzy powstrzymują się od czynienia zła.

XIII.22. Mistrz rzekł: — Mieszkańcy południa zwykli mówić, że człowiek niestały nie może nawet zostać zręcznym wróżbitą ani dobrym lekarzem. To przysłowie jest bardzo prawdziwe. Czyta się w Yi Jing: Temu, komu brak stałości, będzie urągowisko innych. Mistrz rzekł: — Nie rozważa się tych słów i stąd pochodzi wszelkie zło.

XIII.23. Mistrz rzekł: — Mędrzec jest przychylny wszystkim, ale nie ma winnej pobłażliwości. Człowiek pospolity jest pobłażliwy wobec zła i nie jest przychylny wszystkim.

XIII.24. Zigong zapytał, co należy myśleć o mężczyźnie, którego kochają wszyscy mieszkańcy jego kraju. Mistrz odpowiedział: — To nie dowodzi wystarczająco jego cnoty. Zigong podjął: — Co należy myśleć o mężczyźnie nienawidzonym przez wszystkich mieszkańców jego kraju? Mistrz odpowiedział: — Ani to nie jest pewnym dowodem jego cnoty. Moglibyśmy z większą słusznością uważać za cnotliwego tego, kto w swoim kraju jest kochany przez wszystkich dobrych ludzi i nienawidzony przez wszystkich złych.

XIII.25. Mistrz rzekł: — Łatwo jest służyć mądremu człowiekowi, ale trudno mu dogodzić. Jeśli próbujecie zdobyć jego przychylność na mało chwalebnej drodze, nie uda się wam. Co do posługi, której żąda, uwzględnia zdolności. Trudno jest służyć człowiekowi pospolitemu i łatwo mu dogodzić. Jeśli próbujecie mu dogodzić nawet na mało chwalebnych drogach, dogodzicie mu. Lecz od tych, którzy są w jego służbie, wymaga doskonałości.

XIII.26. Mistrz rzekł: — Mędrzec jest spokojny i nie jest pyszny. Człowiek pospolity jest pyszny i nie jest spokojny.

XIII.27. Mistrz rzekł: — Człowiek odważny, lub stały, lub prosty w obyczajach, lub powściągliwy w słowach, łatwo dojdzie do doskonałości.

XIII.28. Zilu prosił Konfucjusza, by powiedział mu, jakim powinien być uczeń mądrości. Mistrz odpowiedział: — Ten, kto jest oddany, gorliwy w zachęcaniu innych do uprawiania cnoty, łagodny i przezorny w obyczajach, zasługuje na miano ucznia mądrości. Jest oddany swym przyjaciołom i zachęca ich do praktykowania cnoty; jest łagodny wobec braci.

XIII.29. Mistrz rzekł: — Gdyby cnotliwy człowiek kształtował lud w cnocie przez siedem lat, można by z niego wziąć żołnierzy do wojny.

XIII.30. Konfucjusz rzekł: — Prowadzić lud do wojny, nim zostanie ukształtowany w cnocie, to prowadzić go ku zatraceniu.