De tijd, de dagen en de datum

Tijd is 时间 shíjiān: 时 “het moment” + 间 “de tussenruimte” ⟶ de tijd, zowel de tijd die verstrijkt als de tijd die je hebt. De traditionele vorm van 时 is 時, met de zon 日 links: het uur werd eerst aan de hemel afgelezen. Deze pagina houdt het bij wat je op een horloge en op een kalender leest: het uur, de dagen, de week, de maanden, de datum. De seizoenen staan op de pagina Het weer, leeftijd en verjaardag op De levensfasen. Duur, frequentie en de maankalender krijgen hun eigen pagina.

Het Nederlands zegt “uur” voor twee dingen die het Chinees uit elkaar houdt. Het uur op de klok is 点 diǎn, letterlijk “het punt”: 三点 sān diǎn, het is drie uur. Het uur dat duurt is 小时 xiǎoshí: 三个小时 sān ge xiǎoshí, drie uur lang. Dezelfde tweedeling bij de minuut: 分 fēn op de wijzerplaat en 分钟 fēnzhōng voor de duur. 小时 betekent “klein uur”, en dat is geen beeldspraak: het Chinese uur van vroeger, 时辰 shíchen, was twee van de onze waard (zin 20). Toen de westerse klokken kwamen, was hun uur het kleine. Wat 点 betreft: meestal verbindt men het woord met de slagen die tijdens de nachtwaken werden gegeven, maar daar ben ik niet 100 % zeker van.

Het kwartier, 刻 kè, is een “kerf”: de kerf die in de stift van de waterklok werd gesneden. Er waren er honderd per dag, elk iets minder dan een kwartier; onder de Qing, met de klokken van de jezuïeten, werden het er zesennegentig, en sindsdien duurt een 刻 precies vijftien minuten. Je zegt 三点一刻 sān diǎn yí kè en 三点三刻 sān diǎn sān kè, maar nooit “twee kwartier”: dat is 三点半 sān diǎn bàn (let op: dat is half vier, niet half drie). Bij “voor” noem je eerst wat er ontbreekt: 差五分九点 chà wǔ fēn jiǔ diǎn, letterlijk “er ontbreken vijf minuten aan negen uur” (zin 9).

De dag draait om 午 wǔ, het midden van de dag: 上午 shàngwǔ “boven de middag” ⟶ de voormiddag, 下午 xiàwǔ “onder de middag” ⟶ de namiddag. Let op: de Nederlandse “ochtend” dekt twee woorden (in Vlaanderen maakt “voormiddag” het onderscheid wel). 早上 zǎoshang is het begin van de dag, tot een uur of acht, negen; 上午 loopt tot twaalf uur. En drie uur ’s nachts heeft een eigen woord: 凌晨 língchén, de kleine uurtjes. De grens tussen 早上 en 上午 ligt niet vast (ze verschuift van persoon tot persoon, en een beetje van streek tot streek). En 午休 wǔxiū, de middagpauze, wordt ernstig genomen: op veel scholen en kantoren wordt er geslapen.

De dagen worden geteld vanaf 今天 jīntiān. Overmorgen is 后天 hòutiān, “de achterste dag”, en eergisteren 前天 qiántiān, “de voorste dag”. Dat is nogal verwarrend voor een Nederlandstalige, die de toekomst voor zich heeft. De gebruikelijke uitleg is dat je naar het verleden kijkt, want dat ken je, en dat de toekomst in je rug aankomt. Ik weet niet wat die uitleg waard is, maar hij helpt bij het onthouden. De tijd stroomt ook van boven naar beneden: 上个星期 shàng ge xīngqī, de week “van boven”, is vorige week, en 下个星期 xià ge xīngqī volgende week.

De week van zeven dagen is geïmporteerd. De naam, 星期 xīngqī, betekent “periode van de hemellichamen”: de zon, de maan en de vijf planeten, die in het Japans nog altijd hun naam aan de dagen geven (bij ons zitten de zon en de maan er ook nog in: zondag, maandag). Het Chinees heeft liever genummerd: 星期一 xīngqīyī maandag, 星期二 xīngqī’èr dinsdag, tot 星期六 xīngqīliù zaterdag. Een “dag zeven” bestaat niet: zondag is 星期天 xīngqītiān of 星期日 xīngqīrì. Twee andere reeksen lopen ernaast. 礼拜 lǐbài, “de eredienst”, komt van de zendelingen en blijft in de spreektaal heel gewoon; 周 zhōu, “de cyclus”, is meer schrijftaal (周一 zhōuyī, 周末 zhōumò). Alle drie worden overal begrepen. Vóór de week werd de maand in drie periodes van tien dagen verdeeld, en daarvan blijven 上旬 shàngxún, 中旬 zhōngxún en 下旬 xiàxún over, die je elke dag in de krant leest.

De maanden hebben geen naam, alleen een nummer: 一月 yīyuè januari, 十月 shíyuè oktober. Verwar 一月, januari, niet met 一个月 yí ge yuè, één maand. De datum gaat van groot naar klein, 年月日 nián-yuè-rì: eerst het jaar, dan de maand, dan de dag, net andersom dan bij ons. De dag van de maand heet 号 hào in de spreektaal en wordt 日 rì geschreven. Het jaartal lees je cijfer voor cijfer, 一九九八年 yī jiǔ jiǔ bā nián (zin 12), en decennia tel je in 年代 niándài: 八十年代 bāshí niándài, de jaren 80.

Heel China leeft op 北京时间 Běijīng shíjiān, de tijd van Peking (zin 19). Toch strekt het land zich over vijf tijdzones uit, en vóór 1949 telde het er officieel vijf. In Xinjiang komt de zon in de winter pas rond tien uur op de klok op; daarnaast is er een plaatselijke tijd in omloop, die twee uur verschilt, en je vraagt maar beter welke van de twee bedoeld is als je een afspraak maakt. De kantooruren passen dan weer in vier karakters: 朝九晚五 zhāo jiǔ wǎn wǔ, “’s ochtends negen, ’s avonds vijf” (zin 22). De verschoven weekends waarmee een vrije week in elkaar wordt gezet, staan op de pagina De feestdagen.

Twee versregels uit de Tang-tijd sluiten de lijst af. Die van Zhang Ji laat de middernachtsklok van de Hanshan-tempel in Suzhou horen (zin 23); al onder de Song werd hem verweten dat een tempel op dat uur niet luidt, en die twist heeft de geletterden een hele tijd beziggehouden. Die van Li Shangyin kijkt naar de ondergaande zon (zin 24). De laatste zin is van Confucius: wie ’s ochtends de Weg heeft begrepen, kan ’s avonds sterven (zin 25, zie Hoofdstuk 4 van de Gesprekken van Confucius). De ochtend wordt er 朝 zhāo geschreven en de avond 夕 xī, twee woorden uit de klassieke taal die je terugvindt in 朝九晚五 en in 夕阳 xīyáng. Met een werkrooster heeft dat niets te maken.

Klik op om het even welk karakter van de pagina: de schrijfvolgorde verschijnt streek voor streek, met de pijl die de richting van de haal aangeeft.