Rozdział 11 Analektów Konfucjusza

子zǐ曰yuē：“先xiān进jìn于yú礼lǐ乐yuè，野yě人rén也yě。后hòu进jìn于yú礼lǐ乐yuè，君jūn子zǐ也yě。如rú用yòng之zhī，则zé吾wú从cóng先xiān进jìn。”

XI.1. Mistrz rzekł: — Jeśli chodzi o uprzejmość i muzykę, ludzie dawni uchodzą za ludzi mało cywilizowanych, a nowożytni za mądrych. W praktyce naśladuję ludzi dawnych.

子zǐ曰yuē：“从cóng我wǒ于yú陈chén蔡cài者zhě，皆jiē不bù及jí门mén也yě。德dé行xíng：颜yán渊yuān、闵mǐn子zǐ骞qiān、冉rǎn伯bó牛niú、仲zhòng弓gōng；言yán语yǔ：宰zǎi我wǒ、子zǐ贡gòng；政zhèng事shì：冉rǎn有yǒu、季jì路lù；文wén学xué：子zǐ游yóu、子zǐ夏xià。”

XI.2. Mistrz rzekł: — Ze wszystkich uczniów, którzy towarzyszyli mi w księstwach Chen i Cai, nikt już nie uczęszcza do mojej szkoły. Yan Hui, Min Ziqian, Ran Boniu i Zhonggong wyróżniali się cnotami; Zai Wo i Zigong — zręcznością w mówieniu; Ran You i Jilu — zręcznością w rządzeniu; Ziyou i Zixia — zręcznością w literaturze i erudycją.

子zǐ曰yuē：“回huí也yě，非fēi助zhù我wǒ者zhě也yě。于yú吾wú言yán无wú所suǒ不bù说yuè。”

XI.3. Mistrz rzekł: — Hui nie pobudzał mnie do mówienia; był zadowolony ze wszystkiego, co mówiłem.

子zǐ曰yuē：“孝xiào哉zāi，闵mǐn子zǐ骞qiān。人rén不bù间jiàn于yú其qí父fù母mǔ昆kūn弟dì之zhī言yán。”

XI.4. Mistrz rzekł: — Jak niezwykły był Min Ziqian w swej synowskiej pobożności! Obcy nie mówią o nim inaczej niż jego ojciec, matka i bracia.

南nán容róng三sān复fù白bái圭guī，孔kǒng子zǐ以yǐ其qí兄xiōng之zhī子zǐ妻qì之zhī。

XI.5. Nan Rong, aby przypominać sobie, że trzeba mówić z rozwagą, często powtarzał te słowa z Shu Jing: Białą tabliczkę można wypolerować i jej wady znikną. Konfucjusz dał mu za żonę córkę swego brata.

季jì康kāng子zǐ问wèn：“弟dì子zǐ孰shú为wéi好hào学xué？”孔kǒng子zǐ对duì曰yuē：“有yǒu颜yán回huí者zhě好hào学xué，不bù幸xìng短duǎn命mìng死sǐ矣yǐ。今jīn也yě则zé亡wáng。”

XI.6. Ji Kangzi zapytał Konfucjusza, który z jego uczniów przykłada się całym sercem do nauki mądrości. Mistrz odpowiedział: — Yan Hui przykładał się do tego ze wszystkich sił. Niestety żył krótko. Teraz nikt mu nie dorównuje.

颜yán渊yuān死sǐ，颜yán路lù请qǐng子zǐ之zhī车chē以yǐ为wéi之zhī椁guǒ。子zǐ曰yuē：“才cái不bù才cái，亦yì各gè言yán其qí子zǐ也yě。鲤lǐ也yě死sǐ，有yǒu棺guān而ér无wú椁guǒ。吾wú不bù徒tú行xíng以yǐ为wéi之zhī椁guǒ。以yǐ吾wú从cóng大dà夫fū之zhī后hòu，不bù可kě徒tú行xíng也yě。”

XI.7. Po śmierci Yan Yuana Yan Lu poprosił Konfucjusza o jego powóz, aby za uzyskaną cenę kupić dla zmarłego zewnętrzną trumnę. Mistrz odpowiedział: — W oczach ojca syn jest zawsze synem, niezależnie od tego, czy ma talent, czy nie. Gdy umarł mój syn Li, miał trumnę, ale nie miał zewnętrznej trumny, aby ją zawierać i chronić. Nie szedłem pieszo, aby mu zapewnić zewnętrzną trumnę. Ponieważ zajmuję miejsce zaraz po wielkich prefektach, nie przystoi mi chodzić pieszo.

颜yán渊yuān死sǐ，子zǐ曰yuē：“噫yī！天tiān丧sàng予yú！天tiān丧sàng予yú！”

XI.8. Po śmierci Yan Yuana Mistrz rzekł: — Biada! Niebo zabrało mi życie! Niebo mnie unicestwiło!

颜yán渊yuān死sǐ，子zǐ哭kū之zhī恸tòng。从cóng者zhě曰yuē：“子zǐ恸tòng矣yǐ。”曰yuē：“有yǒu恸tòng乎hū？非fēi夫fú人rén之zhī为wéi恸tòng而ér谁shéi为wéi？”

XI.9. Mistrz gorzko płakał po śmierci Yan Yuana. Jego uczniowie powiedzieli mu: — Mistrzu, wasza boleść jest nadmierna. Odpowiedział: — Czy moja boleść jest nadmierna? Czy jest kiedy powód do wielkiego żalu, jeśli nie po stracie takiego człowieka?

颜yán渊yuān死sǐ，门mén人rén欲yù厚hòu葬zàng之zhī。子zǐ曰yuē：“不bù可kě。”门mén人rén厚hòu葬zàng之zhī。子zǐ曰yuē：“回huí也yě视shì予yú犹yóu父fù也yě，予yú不bù得dé视shì犹yóu子zǐ也yě。非fēi我wǒ也yě，夫fú二èr三sān子zǐ也yě。”

XI.10. Po śmierci Yan Yuana uczniowie Konfucjusza chcieli urządzić mu wystawny pogrzeb. Mistrz rzekł: — To nie przystoi. Uczniowie pochowali go jednak wystawnie. Mistrz rzekł: — Hui uważał mnie za ojca; ja nie mogłem traktować go jak syna, to znaczy pochować go skromnie jak mego syna Li. To nie moja wina, lecz tych kilku uczniów.

Uwagi:

XI.1. Konfucjusz nazywa dawnymi tych ludzi, którzy żyli za czasów Wen Wanga, Wu Wanga, Cheng Wanga i Kang Wanga; a nowożytnymi tych, którzy żyli w ostatnich czasach dynastii Zhou. U dawnych uprzejmość i muzyka były doskonałe zarówno w treści, jak i w formie. Za czasów Konfucjusza uważano je za zbyt proste, a sami dawni uchodzili za prostackich. Później uprzejmość i muzyka miały więcej pozoru niż rzeczywistości. Niemniej za czasów Konfucjusza uważano je za doskonałe zarówno w treści, jak i w formie, a nowożytni uchodzili za mądrych.

XI.2. Jedni byli w swoich domach, inni na stanowiskach; jedni jeszcze żyli, inni już umarli.

XI.3. Nigdy nie miał wątpliwości ani trudności i nie pytał swego mistrza. Jakże miałby go pobudzać do mówienia?

XI.7. Li, zwany też Bo Yu, był synem Konfucjusza. Umarł przed ojcem. Konfucjusz mówił, że Li, choć ustępował Yan Yuanowi w talentach i cnotach, był jednak jego synem, tak jak Yan Yuan był synem Yan Lu. W owej epoce Konfucjusz nie piastował już żadnego urzędu; zachował jednak rangę wśród wielkich prefektów. Z pokory mówił, że zajmuje miejsce po nich.

季jì路lù问wèn事shì鬼guǐ神shén。子zǐ曰yuē：“未wèi能néng事shì人rén，焉yān能néng事shì鬼guǐ？”“敢gǎn问wèn死sǐ？”曰yuē：“未wèi知zhī生shēng，焉yān知zhī死sǐ？”

XI.11. Zilu zapytał Konfucjusza, jak należy czcić duchy. Mistrz odpowiedział: — Ten, kto nie umie wypełniać swych obowiązków wobec ludzi, jakże umie czcić duchy? Zilu odrzekł: — Pozwólcie, że zapytam was o śmierć. Mistrz odpowiedział: — Ten, kto nie wie, czym jest życie, jakże wie, czym jest śmierć?

Uwagi:

XI.11. Filozof Cheng rzekł: «Ten, kto wie, czym jest życie, wie, czym jest śmierć. Ten, kto doskonale wypełnia swe obowiązki wobec przełożonych, doskonale wypełnia swe obowiązki wobec duchów.»

闵mǐn子zǐ伺sì侧cè，唁yàn唁yàn如rú也yě。子zǐ路lù，行xíng行xíng如rú也yě。冉rǎn有yǒu、子zǐ贡gòng，侃kǎn侃kǎn如rú也yě。子zǐ乐lè：“若ruò由yóu也yě，不bù得dé其qí死sǐ然rán。”

XI.12. Pewnego dnia Min Ziqian stał obok Konfucjusza z poważną i życzliwą miną, Zilu — z miną człowieka odważnego i zuchwałego, Ran You i Zigong — z miną poważną. Mistrz był rad widząc tę stanowczość, która przejawiała się w ich zachowaniu. — Człowiek taki jak You, rzekł, nie może umrzeć śmiercią naturalną.

鲁lǔ人rén为wéi长cháng府fǔ，闵mǐn子zǐ骞qiān曰yuē：“仍réng旧jiù贯guàn，如rú之zhī何hé？何hé必bì改gǎi作zuò。”子zǐ曰yuē：“夫fú人rén不bù言yán，言yán必bì有yǒu中zhòng。”

XI.13. Ministrowie księstwa Lu chcieli od nowa zbudować spichlerz zwany Changfu. Min Ziqian rzekł: — Gdyby naprawiono stary budynek, czy nie byłoby to dobre? Czy konieczne jest wznoszenie nowej budowli? Mistrz rzekł: — Ten człowiek nie mówi lekkomyślnie; gdy mówi, mówi bardzo dobrze.

子zǐ曰yuē：“由yóu之zhī瑟sè，奚xī为wéi于yú丘qiū之zhī门mén？”门mén人rén不bù敬jìng子zǐ路lù。子zǐ曰yuē：“由yóu也yě升shēng堂táng矣yǐ，未wèi入rù于yú室shì也yě。”

XI.14. Mistrz rzekł: — Dlaczego gitara You rozlega się w mojej szkole? Uczniowie Konfucjusza, usłyszawszy te słowa, poczuli pogardę dla Zilu. Mistrz rzekł do nich: — You wstąpił już do świątyni mądrości; lecz nie przeniknął jeszcze do sanktuarium.

Uwagi:

XI.14. Zilu miał charakter sztywny i porywczy. Dźwięki jego gitary naśladowały okrzyki mieszkańców krain północnych wśród walk i rzezi. Filozof ganił go za to, mówiąc: «W mojej szkole złoty środek i harmonia stanowią podstawę nauczania. Gitarze You zupełnie brakuje harmonii. Dlaczego rozlega się w mojej szkole?» Uczniowie Konfucjusza, usłyszawszy te słowa, nie okazywali już żadnego szacunku Zilu. Mistrz, aby wyprowadzić ich z błędu, rzekł: «Zilu na drodze mądrości osiągnął już region czysty, rozległy, wzniosły, jasny; tylko nie przeniknął jeszcze głęboko do najodleglejszych i najtajniejszych miejsc. Ponieważ brakuje mu jeszcze jednej rzeczy do doskonałości, nie należy nim gardzić.»

子zǐ贡gòng问wèn：“师shī与yú商shāng也yě孰shú贤xián？”子zǐ曰yuē：“师shī也yě过guò，商shāng也yě不bù及jí。”曰yuē：“然rán则zé师shī愈yù与yú？”子zǐ曰yuē：“过guò犹yóu不bù及jí。”

XI.15. Zigong zapytał, który z dwóch był mądrzejszy — Shi czy Shang. Mistrz odpowiedział: — Shi wychodzi poza granice; Shang pozostaje poniżej. Zigong odrzekł: — Zatem Shi przewyższa Shanga? Mistrz odpowiedział: — Przekraczanie granic nie jest mniejszą wadą niż pozostawanie poniżej.

季jì氏shì富fù于yú周zhōu公gōng，而ér求qiú也yě为wéi之zhī聚jù敛liǎn而ér附fù益yì之zhī。子zǐ曰yuē：“非fēi吾wú徒tú也yě。小xiǎo子zǐ鸣míng鼓gǔ而ér攻gōng之zhī可kě也yě。”

XI.16. Ji stał się bogatszy, niż był Zhougong. A jednak Qiu ściągał dla niego podatki i jeszcze powiększał jego bogactwo. Mistrz rzekł: — Ran You nie jest już moim uczniem. Drogie dzieci, bijcie w bęben i atakujcie go, dobrze zrobicie.

柴chái也yě愚yú，参shēn也yě鲁lǔ，师shī也yě辟pì，由yóu也yě谚yàn。

XI.17. Konfucjusz rzekł: — Chai jest mało uczony, Shen mało przenikliwy, Shi bardziej troszczy się o piękne pozory niż o prawdziwą cnotę; You nie jest dość uprzejmy.

子zǐ曰yuē：“回huí也yě其qí庶shù乎hū。屡lǚ空kōng。赐cì不bù受shòu命mìng，而ér货huò殖zhí焉yān，亿yì则zé屡lǚ中zhòng。”

XI.18. Mistrz rzekł: — Hui prawie osiągnął najwyższą doskonałość. Zwykle żył w ubóstwie. Si nie zdaje się na Opatrzność; gromadzi bogactwa; lecz jest roztropny.

子zǐ张zhāng问wèn善shàn人rén之zhī道dào。子zǐ曰yuē：“不bù践jiàn迹jì，亦yì不bù入rù于yú室shì。”

XI.19. Zizhang zapytał Konfucjusza o cnotę tych, którzy są z natury dobrzy. Mistrz odpowiedział: — Nie kroczą śladami mędrców; nie wejdą do sanktuarium mądrości.

子zǐ曰yuē：“论lùn笃dǔ是shì与yú？君jūn子zǐ者zhě乎hū，色sè庄zhuāng者zhě乎hū？”

XI.20. Mistrz rzekł: — Z tego, że człowiek wygłasza gruntowne rozważania o cnocie, nie należy od razu sądzić, że jest cnotliwy. Trzeba zbadać, czy jest naprawdę mądry, czy tylko ma pozory mądrości.

子zǐ路lù问wèn：“闻wén斯sī行xíng诸zhū？”子zǐ曰yuē：“有yǒu父fù兄xiōng在zài，如rú之zhī何hé闻wén斯sī行xíng之zhī？”冉rǎn有yǒu问wèn：“闻wén斯sī行xíng诸zhū？”子zǐ曰yuē：“闻wén斯sī行xíng之zhī。”公gōng西xī华huá曰yuē：“由yóu也yě问wèn闻wén斯sī行xíng诸zhū，子zǐ曰yuē有yǒu父fù兄xiōng在zài。求qiú也yě问wèn闻wén斯sī行xíng诸zhū，子zǐ曰yuē闻wén斯sī行xíng之zhī。赤chì也yě惑huò，敢gǎn问wèn。”子zǐ曰yuē：“求qiú也yě退tuì，故gù进jìn之zhī；由yóu也yě兼jiān人rén，故gù退tuì之zhī。”

XI.21. Zilu rzekł do Konfucjusza: — Gdy otrzymuję pożyteczną naukę, czy powinienem ją od razu wprowadzić w czyn? Mistrz odpowiedział: — Masz jeszcze ojca i starszych braci. Czy wypada od razu wcielać w życie wszystko, czego się uczysz jako pożyteczne? Ran You zapytał też, czy powinien bez zwłoki wprowadzać w czyn wszystko, czego się uczył jako dobrego. Mistrz odpowiedział: — Uczyń to natychmiast. Gongxi Hua rzekł: — You zapytał, czy powinien od razu wcielać w życie wszystko, czego się uczył jako pożyteczne. Mistrz odpowiedział mu, że ma jeszcze ojca i starszych braci. Qiu zadał to samo pytanie tymi samymi słowami. Mistrz odpowiedział, że powinien natychmiast wprowadzać w czyn to, czego się uczył jako dobrego. Ja, Chi, jestem w niepewności; ośmielam się prosić was o wyjaśnienie. Konfucjusz rzekł: — Qiu nie śmie się posuwać naprzód; popchnąłem go naprzód. You ma tyle zapału i odwagi, co dwóch; powstrzymałem go i cofnąłem.

子zǐ畏wèi于yú匡kuāng，颜yán渊yuān后hòu。子zǐ曰yuē：“吾wú以yǐ汝rǔ为wéi死sǐ矣yǐ。”曰yuē：“子zǐ在zài，回huí何hé敢gǎn死sǐ？”

XI.22. Mistrz był w wielkim niebezpieczeństwie w miasteczku Kuang. Yan Yuan pozostał z tyłu. Konfucjusz rzekł do niego: — Myślałem, że umarłeś. Yan Yuan odpowiedział: — Dopóki wy żyjecie, jakże pozwoliłbym sobie narażać się na śmierć?

季jì子zǐ然rán问wèn：“仲zhòng由yóu、冉rǎn求qiú，可kě谓wèi大dà臣chén与yú？”子zǐ曰yuē：“吾wú以yǐ子zǐ为wéi异yì之zhī问wèn，曾zēng由yóu与yú求qiú之zhī问wèn。所suǒ谓wèi大dà臣chén者zhě，以yǐ道dào事shì君jūn，不bù可kě则zé止zhǐ。今jīn由yóu与yú求qiú也yě，可kě谓wèi具jù臣chén矣yǐ。”曰yuē：“然rán则zé从cóng之zhī者zhě与yú？”子zǐ曰yuē：“弑shì父fù与yú君jūn，亦yì不bù从cóng也yě。”

XI.23. Ji Ziran zapytał Konfucjusza, czy Zilu i Ran You mają talenty potrzebne, by być wielkimi ministrami. Mistrz odpowiedział: — Myślałem, że będziecie mi mówić o wyjątkowych ludziach, a mówicie mi o You i o Qiu. Wielki minister to ten, kto służy swemu panu według zasad sprawiedliwości i usuwa się, gdy nie może już tego czynić. Qiu i You mogą wypełniać obowiązki ministrów w zwykły sposób. Ji Ziran dodał: — Czy zatem będą posłuszni swym panom? Konfucjusz odpowiedział: — Ich posłuszeństwo nie sięgnie ojcobójstwa ani królobójstwa.

Uwagi:

XI.23. Ji Ziran był synem Ji Pingzi i młodszym bratem Ji Huanzi. Wierzył, że jego rodzina wiele skorzystała, przyciągając do swojej służby Zilu i Ran You. Ji Huanzi był głową rodu Ji.

子zǐ路lù使shǐ子zǐ羔gāo为wéi费fèi宰zǎi，子zǐ曰yuē：“贼zéi夫fú人rén之zhī子zǐ。”子zǐ路lù曰yuē：“有yǒu民mín人rén焉yān，有yǒu社shè稷jì焉yān。何hé必bì读dú书shū，然rán后hòu为wéi学xué。”子zǐ曰yuē：“是shì故gù恶wù夫fú佞nìng者zhě。”

XI.24. Zilu mianował Zigao gubernatorem miasta Fei. Mistrz rzekł: — Wyrządza to wielką krzywdę temu młodemu człowiekowi i jego ojcu. Zilu odpowiedział: — Ma on za zadanie kierować ludem i urzędnikami, czcić duchy sprawujące pieczę nad ziemią i zbiorami. Czy konieczne jest studiowanie ksiąg, by uważać, że nauczył się sztuki rządzenia? Mistrz odpowiedział: — Nienawidzę tych sofistów.

子zǐ路lù、曾zēng皙xī、冉rǎn有yǒu、公gōng西xī华huá伺sì坐zuò，子zǐ曰yuē：“以yǐ吾wú一yī日rì长zhǎng乎hū尔ěr，毋wú吾wú以yǐ也yě。居jū则zé曰yuē：不bù吾wú知zhī也yě。如rú或huò知zhī尔ěr，则zé何hé以yǐ哉zāi？”子zǐ路lù率shuài尔ěr对duì曰yuē：“千qiān乘shèng之zhī国guó，摄shè乎hū大dà国guó之zhī间jiān，加jiā之zhī以yǐ师shī旅lǚ，因yīn之zhī以yǐ饥jī馑jǐn，由yóu也yě为wéi之zhī，比bǐ及jí三sān年nián，可kě使shǐ有yǒu勇yǒng，且qiě知zhī方fāng也yě。”夫fú子zǐ哂shěn之zhī：“求qiú，尔ěr何hé如rú？”对duì曰yuē：“方fāng六liù七qī十shí，如rú五wǔ六liù十shí，求qiú也yě为wéi之zhī，比bǐ及jí三sān年nián，可kě使shǐ足zú民mín。如rú其qí礼lǐ乐yuè，以yǐ俟sì君jūn子zǐ。”“赤chì，尔ěr何hé如rú？”对duì曰yuē：“非fēi曰yuē能néng之zhī，愿yuàn学xué焉yān。宗zōng庙miào之zhī事shì，如rú会huì同tóng，端duān章zhāng甫fǔ，愿yuàn为wéi小xiǎo相xiàng焉yān。”“点diǎn，尔ěr何hé如rú？”鼓gǔ瑟sè希xī，铿kēng尔ěr，舍shě瑟sè而ér作zuò，对duì曰yuē：“异yì乎hū三sān子zǐ者zhě之zhī撰zhuàn。”子zǐ曰yuē：“何hé伤shāng乎hū？亦yì各gè言yán其qí志zhì也yě。”曰yuē：“暮mù春chūn者zhě，春chūn服fú既jì成chéng，冠guān者zhě五wǔ六liù人rén，童tóng子zǐ六liù七qī人rén，浴yù乎hū沂yí，风fēng乎hū舞wǔ雩yú，咏yǒng而ér归guī。”夫fú子zǐ喟kuì然rán叹tàn曰yuē：“吾wú与yú点diǎn也yě。”三sān子zǐ者zhě出chū，曾zēng皙xī后hòu，曾zēng皙xī曰yuē：“夫fú三sān子zǐ者zhě之zhī言yán何hé如rú？”子zǐ曰yuē：“亦yì各gè言yán其qí志zhì也yě已yǐ矣yǐ。”曰yuē：“夫fú子zǐ何hé哂shěn由yóu也yě？”曰yuē：“为wéi国guó以yǐ礼lǐ。其qí言yán不bù让ràng，是shì故gù哂shěn之zhī。”“唯wéi求qiú则zé非fēi邦bāng也yě与yú？”“安ān见jiàn方fāng六liù七qī十shí如rú五wǔ六liù十shí而ér非fēi邦bāng也yě者zhě？”“唯wéi赤chì则zé非fēi邦bāng也yě与yú？”“宗zōng庙miào会huì同tóng，非fēi诸zhū侯hóu而ér何hé？赤chì也yě为wéi之zhī小xiǎo，孰shú能néng为wéi之zhī大dà！”

XI.25. Mistrz rzekł do Zilu, Zeng Xi, Ran You i Gongxi Hua, którzy siedzieli obok niego: — Mówcie mi szczerze, nie biorąc pod uwagę, że jestem nieco starszy od was. W życiu prywatnym mówicie: «Ludzie mnie nie znają.» Gdyby ludzie was znali, co byście czynili? Zilu pośpieszył z odpowiedzią: — Przypuśćmy, że pewne księstwo, z tysiącem bojowych rydwanów, jest trzymane jak w niewoli między dwoma bardzo potężnymi sąsiednimi księstwami; ponadto najeżdża je liczne wojsko; następnie brakuje zboża i warzyw; gdybym miał za zadanie nim rządzić, w ciągu trzech lat mógłbym natchnąć mieszkańców odwagą i sprawić, by umiłowali sprawiedliwość. Mistrz się uśmiechnął. — A wy, Qiu, rzekł, co byście czynili? Ran You odpowiedział: — Gdybym miał rządzić małym krajem o sześćdziesięciu lub siedemdziesięciu stadionach, albo pięćdziesięciu lub sześćdziesięciu, w ciągu trzech lat mógłbym doprowadzić lud do pomyślności. Jeśli chodzi o ceremonie i muzykę, czekałbym na przybycie mędrcca. Konfucjusz rzekł: — Wy, Chi, co byście czynili? Gongxi Hua odpowiedział: — Nie mówię, że jestem do tego zdolny, ale chciałbym się tego nauczyć. Chciałbym, nosząc ciemną tunikę i czarny beret, pełnić urząd małego pomocnika przy ceremoniach ku czci przodków i przy przyjęciach na dworze cesarskim. Konfucjusz rzekł: — Wy, Dian, co byście czynili? Zeng Xi przestaje grać na lutni; lecz struny wciąż drżą. Odkłada ją, wstaje i odpowiada: — Nie podzielam ambicji pozostałych trzech uczniów. Mistrz rzekł: — Cóż w tym złego? Każdy może wyrazić swoje uczucie. Zeng Xi ciągnął dalej: — Pod koniec wiosny, gdy gotowe są stroje na tę porę roku, pójść z pięcioma lub sześciu młodzieńcami powyżej dwudziestu lat i z sześcioma lub siedmioma nieco młodszymi, umyć ręce i nogi w wartkim źródle rzeki Yi, zaczerpnąć świeżego powietrza pod drzewami Ou Yu, śpiewać wiersze i wracać; tego bym pragnął. Mistrz rzekł z westchnieniem: — Pochwalam uczucie Dian. Gdy pozostali trzej uczniowie się wycofali, Zeng Xi, który pozostał sam, rzekł: — Co należy myśleć o tym, co powiedzieli trzej uczniowie? Mistrz odpowiedział: — Każdy wyraził swoje uczucie, i to wszystko. Zeng Xi rzekł: — Dlaczego Mistrz uśmiechnął się po wysłuchaniu odpowiedzi You? Mistrz odpowiedział: — Ten, kto rządzi państwem, okazuje pokorę. Język You nie był pokorny. Dlatego się uśmiechnąłem. Zeng Xi rzekł: — Czy Qiu nie mówił też o rządzeniu państwem? Konfucjusz odpowiedział: — Czy istnieje lenno o sześćdziesięciu lub siedemdziesięciu stadionach, albo pięćdziesięciu lub sześćdziesięciu, które nie byłoby państwem, księstwem? Zeng Xi rzekł: — Czy Chi nie mówił też o rządzeniu państwem? Konfucjusz odpowiedział: — Ofiary dla przodków władców, zgromadzenia władców szczególne lub ogólne — kogo dotyczą, jeśli nie władców? Jeśli Chi jest tylko małym pomocnikiem, kto może być wielkim pomocnikiem?