Rozdział 17 Rozmów Konfucjusza

阳yáng货huò欲yù见jiàn孔kǒng子zǐ，孔kǒng子zǐ不bù见jiàn，归guī孔kǒng子zǐ豚tún，孔kǒng子zǐ时shí其qí亡wáng也yě而ér往wǎng拜bài之zhī，遇yù诸zhū途tú，谓wèi孔kǒng子zǐ曰yuē：“来lái，予yú与yǔ尔ěr言yán。”曰yuē：“怀huái其qí宝bǎo，而ér迷mí其qí邦bāng。可kě谓wèi仁rén乎hū？”曰yuē：“不bù可kě。”“好hào从cóng事shì而ér亟qì失shī时shí，可kě谓wèi知zhī乎hū？”曰yuē：“不bù可kě。”“日rì月yuè逝shì矣yǐ，岁suì不bù我wǒ与yú。”孔kǒng子zǐ曰yuē：“诺nuò。吾wú将jiāng仕shì矣yǐ。”

XVII.1. Yang Huo pragnął spotkać się z Konfucjuszem. Konfucjusz nie przyjął go. Yang Huo przysłał mu młodą świnię. Konfucjusz czekał na nieobecność Yang Huo, by go podziękować, i spotkał go po drodze. Yang Huo powiedział do Konfucjusza: Chodźcie, mam coś do powiedzenia. I rzekł mu: Ktoś marzy o posiadaniu skarbu, a tymczasem pozwala, by jego kraj szedł ku zagładzie; czy można to nazwać mądrością? Mistrz odparł: Nie. — Kochać dobro i nienawidzić okazji do jego czynienia, czy można to nazwać roztropnością? — Nie. — Dni i miesiące mijają; lata nie wracają na nasze życzenie. Mistrz rzekł: Dobrze, przyjmę służbę.

Uwaga:

XVII.1. Yang Huo, zwany też Yang Hou, był rządcą rodziny Ji. Uwięził Ji Huana, głowę rodziny Ji, i przejął kierownictwo spraw w księstwie Lu.

子zǐ曰yuē：“性xìng相xiāng近jìn也yě，习xí相xiāng远yuǎn也yě。”

XVII.2. Mistrz rzekł: — Wszyscy ludzie są z natury podobni; różnią się nabytymi przyzwyczajeniami.

子zǐ曰yuē：“唯wéi上shàng智zhì与yú下xià愚yú不bù移yí。”

XVII.3. Mistrz rzekł: — Są tylko dwie klasy ludzi, którzy nigdy nie zmieniają postępowania: najmądrzejsi i najbardziej nierozsądni.

子zǐ之zhī武wǔ城chéng，闻wén弦xián歌gē之zhī声shēng，夫fū子zǐ莞wǎn尔ěr而ér笑xiào曰yuē：“割gē鸡jī焉yān用yòng宰zǎi牛niú刀dāo。”子zǐ游yóu对duì曰yuē：“昔xī者zhě偃yǎn也yě闻wén诸zhū夫fū子zǐ曰yuē：‘君jūn子zǐ学xué道dào则zé爱ài人rén，小xiǎo人rén学xué道dào则zé易yì使shǐ也yě。’”子zǐ曰yuē：“二èr三sān子zǐ，偃yǎn之zhī言yán是shì也yě。前qián言yán戏xì之zhī耳ěr。”

XVII.4. Mistrz, przybywszy do Wucheng, usłyszał śpiewy i dźwięki instrumentów strunowych. Uśmiechnął się i rzekł: — Po co używać wielkiego noża, by zabić kurczaka? Ziyou odparł: — Słyszałem niegdyś, jak Mistrz mówił: Kiedy wielcy ludzie uczą się mądrości, stają się łatwo życzliwi; kiedy mali uczą się mądrości, łatwo nimi rządzić. Mistrz rzekł: — Dzieci, Ziyou ma rację; żartowałem jedynie.

Uwaga:

XVII.4. Wucheng należało do księstwa Lu. Ziyou był wówczas prefektem Wucheng i nauczał lud Obowiązków społecznych i Muzyki.

公gōng山shān弗fú扰rǎo以yǐ费fèi畔pàn，召zhào，子zǐ欲yù往wǎng，子zǐ路lù不bù说yuè，曰yuē：“末mò之zhī也yě已yǐ，何hé必bì公gōng山shān氏shì之zhī之zhī也yě！”子zǐ曰yuē：“夫fú召zhào我wǒ者zhě岂qǐ徒tú哉zāi！如rú有yǒu用yòng我wǒ者zhě，吾wú其qí为wéi东dōng周zhōu乎hū！”

XVII.5. Gongshan Furao, pan miasta Bi, wszczął bunt. Wezwał Konfucjusza. Filozof chciał się do niego udać. Zilu, oburzony, rzekł: — Nigdzie nie jest stosowne iść. Dlaczego iść do Gongszhana? Mistrz odpowiedział: — Nie bez powodu mnie wzywa. Jeśli ktoś chce się mną posłużyć, czyż można wątpić, że przyłożę się do ustanowienia nowego panowania dawnego prawa na wschodzie?

Uwaga:

XVII.5. Gongshan Furao był rządcą głowy rodziny Ji, która była wielkim prefektem w księstwie Lu. Podobnie jak Yang Huo, przejął władzę, buntując się przeciw rodzinie Ji.

子zǐ张zhāng问wèn仁rén于yú孔kǒng子zǐ，孔kǒng子zǐ曰yuē：“能néng行xíng五wǔ者zhě于yú天tiān下xià，为wéi仁rén矣yǐ。”请qǐng问wèn之zhī。曰yuē：“恭gōng宽kuān信xìn敏mǐn惠huì。恭gōng则zé不bù侮wǔ，宽kuān则zé得dé众zhòng，信xìn则zé人rén任rèn焉yān，敏mǐn则zé有yǒu功gōng，惠huì则zé足zú以yǐ使shǐ人rén。”

XVII.6. Zizhang zapytał Konfucjusza, na czym polega doskonała cnota. Konfucjusz odpowiedział: — Doskonały jest ten, kto potrafi praktykować na świecie pięć rzeczy. Zizhang zapytał, jakie to pięć rzeczy. — Mieć uprzejme obejście, być wyrozumiałym, szczerym, pilnym i życzliwym. Uprzejme obejście zapewnia, że nie będziemy obrażani. Wyrozumiałość zapewnia zdobycie wszystkich serc. Szczerość zapewnia zdobycie zaufania. Pilność zapewnia powodzenie. Życzliwość zapewnia zdolność rozkazywania innym.

佛fó刖yuè召zhào，子zǐ欲yù往wǎng。子zǐ路lù曰yuē：“昔xī者zhě由yóu也yě闻wén诸zhū夫fū子zǐ曰yuē：‘亲qīn于yú其qí身shēn为wéi不bù善shàn者zhě，君jūn子zǐ不bù入rù也yě。’佛fó刖yuè以yǐ中zhōng牟mù畔pàn，子zǐ之zhī往wǎng也yě如rú之zhī何hé？”子zǐ曰yuē：“然rán。有yǒu是shì言yán也yě：不bù曰yuē坚jiān乎hū，磨mó而ér不bù磷lín；不bù曰yuē白bái乎hū，涅niè而ér不bù缁zī。吾wú其qí孢páo瓜guā也yě哉zāi？焉yān能néng系xì而ér不bù食shí。”

XVII.7. Bi Yue zaprosił Konfucjusza, by go odwiedził. Mistrz chciał pójść. Zilu rzekł: — Mistrzu, słyszałem niegdyś, jak mówiłeś: Wejść osobiście w progi tego, kto czyni zło, czy można to nazwać wyjściem bez szwanku? Bi Yue zbuntował się, dzierżąc twierdzę Zhongmou. Jak Mistrz może chcieć do niego iść?

Uwaga:

XVII.7. Konfucjusz rzekł: „Moja cnota jest tak mocna i czysta, że mogę bez niebezpieczeństwa wystawiać ją na kontakt z ludźmi niegodziwymi i przewrotnymi. Czyż mam być podobny do gorzkiej tykwy, zawieszonej na gwoździu, zdolnej tylko do tego, by na nią patrzono, a do niczego nie służącej?"

子zǐ曰yuē：“由yóu也yě，汝rǔ闻wén六liù言yán六liù蔽bì矣yǐ乎hū？”对duì曰yuē：“未wèi也yě。”“居jū，吾wú语yù汝rǔ。好hào仁rén不bù好hào学xué，其qí蔽bì也yě愚yú；好hào知zhī不bù好hào学xué，其qí蔽bì也yě荡dàng；好hào信xìn不bù好hào学xué，其qí蔽bì也yě贼zéi；好hào直zhí不bù好hào学xué，其qí蔽bì也yě绞jiǎo；好hào勇yǒng不bù好hào学xué，其qí蔽bì也yě乱luàn；好hào刚gāng不bù好hào学xué，其qí蔽bì也yě狂kuáng。”

XVII.8. Mistrz rzekł: — You, czy znasz sześć słów i sześć ich cieni? Zilu wstając, odpowiedział: — Jeszcze nie. — Siadajcie, rzekł Konfucjusz, opowiem wam. Wadą tego, kto kocha życzliwość, a nie lubi się kształcić, jest ślepa łatwowierność. Wadą tego, kto kocha mądrość, a nie lubi się kształcić, jest błądzenie bez celu. Wadą tego, kto kocha prawdomówność, a nie lubi się kształcić, jest przynoszenie szkody. Wadą tego, kto kocha szczerość, a nie lubi się kształcić, jest obrażanie innych. Wadą tego, kto kocha dzielność, a nie lubi się kształcić, jest buntowniczość. Wadą tego, kto kocha stanowczość, a nie lubi się kształcić, jest zarozumiałość.

子zǐ曰yuē：“小xiǎo子zǐ，何hé莫mò学xué夫fú诗shī？诗shī可kě以yǐ兴xìng，可kě以yǐ观guān，可kě以yǐ群qún，可kě以yǐ怨yuàn。迩ěr之zhī事shì父fù，远yuǎn之zhī事shì君jūn。多duō识shí于yú鸟niǎo兽shòu草cǎo木mù之zhī名míng。”

XVII.9. Mistrz rzekł: — Dzieci moje, dlaczego nie studiujecie Shi Jing? Służy nam do pobudzania się do praktykowania cnoty, do badania siebie samych. Uczy nas właściwego obcowania z ludźmi naszego otoczenia i wyrażania skarg na naszych przełożonych. Z bliska uczy nas służyć naszemu ojcu; z daleka, służyć naszemu władcy. Poucza nas też o nazwach wielu ptaków, czworonogów, roślin i drzew.

子zǐ谓wèi伯bó鱼yú曰yuē：“汝rǔ为wéi周zhōu南nán召shào南nán矣yǐ乎hū？人rén而ér不bù为wéi周zhōu南nán召shào南nán，其qí犹yóu正zhèng墙qiáng面miàn而ér立lì也yě与yú？”

XVII.10. Mistrz rzekł do swego syna Boyu: — Czy studiujesz Zhou Nan i Shao Nan? Ktoś, kto nie studiował Zhou Nan i Shao Nan, czyż nie jest jak człowiek stojący twarzą do muru?

子zǐ曰yuē：“礼lǐ云yún礼lǐ云yún，玉yù帛bó云yún乎hū哉zāi？乐yuè云yún乐yuè云yún，钟zhōng鼓gǔ云yún乎hū哉zāi？”

XVII.11. Mistrz rzekł: — Kiedy się mówi o ogładzie i chwali ogładę, czy chodzi tylko o drogie kamienie i jady? Kiedy mówi się o muzyce i chwali muzykę, czy chodzi tylko o dzwony i bębny?

Uwaga:

XVII.11. Ogłada wymaga przede wszystkim szacunku, a muzyka ma za swój główny cel harmonię (zgodę). Drogie kamienie i jady są jedynie akcesoriami ogłady; dzwony i bębny są jedynie akcesoriami muzyki.

子zǐ曰yuē：“色sè厉lì而ér内nèi荏rěn，譬pì诸zhū小xiǎo人rén，其qí犹yóu穿chuān窬yú之zhī盗dào也yě与yú？”

XVII.12. Mistrz rzekł: — Ci, którzy z zewnątrz sprawiają wrażenie pilnych przestrzegaczy przepisów mądrości, a w głębi nie mają żadnej cnoty, są jak łatacze dziur w murach. Są złodziejami cnoty.

子zǐ曰yuē：“乡xiāng愿yuàn，德dé之zhī贼zéi也yě。”

XVII.13. Mistrz rzekł: — Ci, którzy uchodzą za prawych w oczach mieszkańców wsi, niszczą cnotę.

子zǐ曰yuē：“道dào听tīng而ér途tú说shuō，德dé之zhī弃qì也yě。”

XVII.14. Mistrz rzekł: — Powtarzać w drodze każdemu przechodniowi to, czego się po drodze dobrego nauczyło, to wyrzucać cnotę.

子zǐ曰yuē：“鄙bǐ夫fū，可kě与yǔ事shì君jūn也yě与yú哉zāi？其qí未wèi得dé之zhī也yě，患huàn得dé之zhī；既jì得dé之zhī，患huàn失shī之zhī。苟gǒu患huàn失shī之zhī，无wú所suǒ不bù至zhì矣yǐ。”

XVII.15. Mistrz rzekł: — Czy godzi się dopuszczać do dworu ludzi nikczemnych i służyć z nimi władcy? Zanim uzyskają jakąś posadę, starają się tylko ją uzyskać; gdy już ją uzyskali, starają się tylko ją zachować. Lękają się jej utracić i gotowi są na wszystko, by temu zapobiec.

子zǐ曰yuē：“古gǔ者zhě民mín有yǒu三sān疾jí，今jīn也yě或huò是shì之zhī亡wáng也yě。古gǔ之zhī狂kuáng也yě肆sì，今jīn之zhī狂kuáng也yě荡dàng；古gǔ之zhī矜jīn也yě廉lián，今jīn之zhī矜jīn也yě忿fèn戾lì；古gǔ之zhī愚yú也yě直zhí，今jīn之zhī愚yú也yě诈zhà而ér已yǐ矣yǐ。”

XVII.16. Mistrz rzekł: — Dawniejsi ludzie podlegali trzem wadom, których może już dziś nie ma. Dawniej ambitni mieli na oku tylko wielkie rzeczy. Dziś ich ambicja nie ma innych granic niż brak wszelkich granic. Dawniej wyniosłych trudno było zadowolić; dziś są tylko gwałtowni i porywczy. Dawniej głupcy byli po prostu ignorantami; dziś są kłamliwi i przebiegli.

子zǐ曰yuē：“巧qiǎo言yán令lìng色sè，鲜xiǎn矣yǐ仁rén。”

XVII.17. Mistrz rzekł: — Nie lubię koloru purpurowego, bo jest ciemniejszy od czerwonego. Brzydzę się muzyką stanu Zheng, bo mąci piękną muzykę dawną. Nienawidzę ust o podwójnym ostrzu, bo obalają państwa i rodziny.

子zǐ曰yuē：“予yú欲yù无wú言yán。”子zǐ贡gòng曰yuē：“子zǐ如rú不bù言yán，则zé小xiǎo子zǐ何hé述shù焉yān？”子zǐ曰yuē：“天tiān何hé言yán哉zāi。四sì时shí行xíng焉yān，百bǎi物wù生shēng焉yān。天tiān何hé言yán哉zāi！”

XVII.18. Mistrz rzekł: — Chciałbym już nie mówić. — Mistrzu, rzekł Zigong, jeśli nie będziecie mówić, jakie nauki przekażemy potomności? — Czy Niebo kiedykolwiek mówi? A przecież cztery pory roku następują po sobie i wszystkie rzeczy mają swój rozwój. Czy Niebo kiedykolwiek mówi?

Uwaga:

XVII.18. W postępowaniu wybitnego mędrca wszystko, nawet najdrobniejsze ruchy, jest jasnym przejawem cnoty; nie potrzebuje słów.

孺rú悲bēi欲yù见jiàn孔kǒng子zǐ，孔kǒng子zǐ辞cí以yǐ疾jí，将jiāng命mìng者zhě出chū户hù，取qǔ瑟sè而ér歌gē，使shǐ之zhī闻wén之zhī。

XVII.19. Ru Bei pragnął zobaczyć się z Konfucjuszem. Konfucjusz wymówił się chorobą. Gdy ten, kto zaniósł odpowiedź, wyszedł, wziął gitarę i zaczął śpiewać, by dać mu to do słyszenia.

宰zǎi我wǒ问wèn：“三sān年nián之zhī丧sāng，期jī已yǐ久jiǔ矣yǐ。君jūn子zǐ三sān年nián不bù为wéi礼lǐ，礼lǐ必bì坏huài；三sān年nián不bù为wéi乐yuè，乐yuè必bì崩bēng。旧jiù谷gǔ既jì没mò，新xīn谷gǔ既jì升shēng，钻zuān燧suì改gǎi火huǒ，期jī可kě已yǐ矣yǐ。”子zǐ曰yuē：“食shí夫fú稻dào，衣yī夫fú锦jǐn，于yú汝rǔ安ān乎hū？”曰yuē：“安ān。”“汝rǔ安ān则zé为wéi之zhī。夫fú君jūn子zǐ之zhī居jū丧sāng，食shí旨zhǐ不bù甘gān，闻wén乐yuè不bù乐lè，居jū处chǔ不bù安ān，故gù不bù为wéi也yě。今jīn汝rǔ安ān，则zé为wéi之zhī。”宰zǎi我wǒ出chū，子zǐ曰yuē：“予yú之zhī不bù仁rén也yě。子zǐ生shēng三sān年nián，然rán后hòu免miǎn于yú父fù母mǔ之zhī怀huái。夫fú三sān年nián之zhī丧sāng，天tiān下xià之zhī通tōng丧sāng也yě。予yú也yě有yǒu三sān年nián之zhī爱ài于yú其qí父fù母mǔ乎hū？”

XVII.20. Zai Wo, pytając Konfucjusza o żałobę trzyletnią, rzekł: — Rok to już dość długo. Jeśli obrzędy będą przerywane przez trzy lata, zwyczaj obrzędów zaniknie; jeśli praktykowanie muzyki będzie zawieszone przez trzy lata, muzyka zaniknie. W ciągu roku stare ziarno jest wyczerpane i przyszło nowe; ogień został rozniecony na nowo nowym świdrkiem; rok wystarczy. Mistrz rzekł: — Po roku jeść dobre jedzenie i nosić bogate szaty odpowiadałoby ci? Zai Wo odpowiedział: — Tak. — Jeśli ci to odpowiada, rób to. Lecz gdy mędrzec jest w żałobie, nie smakuje mu dobre jedzenie, nie czerpie przyjemności ze słuchania muzyki i nie czuje wygody w wygodnym mieszkaniu. Dlatego nie robi tych rzeczy. Jeśli ci to odpowiada, rób to. Zai Wo wyszedł. Mistrz rzekł: — Zai Wo jest bez człowieczeństwa. Dopiero gdy dziecko ukończy trzy lata, odchodzi z ramion rodziców. Trzyletnia żałoba to zwyczaj wspólny wszystkim ludziom Cesarstwa. I czy Zai Wo nie doznał przez trzy lata czułości swoich rodziców?

Uwaga:

XVII.20. Starożytni krzesali nowy ogień za pomocą narzędzia z drewna, które kręcili jak wiertło. Drewno zmieniało się według pór roku: wiąz na wiosnę, drewno drzewa owocowego latem, morwa jesienią, drewno wierzby zimą.

子zǐ曰yuē：“饱bǎo食shí终zhōng日rì，无wú所suǒ用yòng心xīn，焉yān矣yǐ哉zāi！不bù有yǒu博bó弈yì者zhě乎hū，为wéi之zhī犹yóu贤xián乎hū已yǐ。”

XVII.21. Mistrz rzekł: — Kto przez cały dzień tylko je i pije, nie przykładając umysłu do żadnego pożytecznego zajęcia, z pewnością ginie. Czyż nie ma gier, jak gra w warcaby lub w szachy? Lepiej jeszcze spędzać na nich czas.

子zǐ路lù曰yuē：“君jūn子zǐ尚shàng勇yǒng乎hū？”子zǐ曰yuē：“君jūn子zǐ义yì以yǐ为wéi上shàng，君jūn子zǐ有yǒu勇yǒng而ér无wú义yì为wéi乱luàn，小xiǎo人rén有yǒu勇yǒng而ér无wú义yì为wéi盗dào。”

XVII.22. Zilu rzekł: — Czy mędrzec nie ceni wysoko dzielności? Mistrz odpowiedział: — Mędrzec stawia sprawiedliwość ponad wszystko. Jeśli mędrzec kocha dzielność bez miłości sprawiedliwości, stanie się buntowniczy. Jeśli człowiek bez zasad ma dzielność bez miłości sprawiedliwości, stanie się bandytą.

子zǐ贡gòng曰yuē：“君jūn子zǐ亦yì有yǒu恶wù乎hū？”子zǐ曰yuē：“有yǒu恶wù。恶wù称chēng人rén之zhī恶è者zhě，恶wù居jū下xià流liú而ér讪shàn上shàng者zhě，恶wù勇yǒng而ér无wú礼lǐ者zhě，恶wù果guǒ敢gǎn而ér窒zhì者zhě。”曰yuē：“赐cì也yě亦yì有yǒu恶wù乎hū。恶wù敫jiǎo以yǐ为wéi知zhī者zhě，恶wù不bù孙sūn以yǐ为wéi勇yǒng者zhě，恶wù讦jié以yǐ为wéi直zhí者zhě。”

XVII.23. Zigong rzekł: — Czy są ludzie, którzy są odrazliwi dla mędrca? Mistrz odpowiedział: — Tak. Mędrzec nienawidzi tych, którzy rozgłaszają winy innych. Nienawidzi tych, którzy będąc w niższym położeniu, oczerniają osoby wyżej stojące. Nienawidzi śmiałych bez wzglądu na przyzwoitość. Nienawidzi tych, którzy są czynni i uparci bez wzglądu na przyzwoitość. Zigong rzekł: — Czy ja też mam antypatie? — Nienawidzisz tych, którzy uważają się za uczonych, bo przywłaszczyli sobie wiedzę innych. Nienawidzisz tych, którzy myślą, że ich śmiałość jest dowodem odwagi. Nienawidzisz tych, którzy myślą, że wytykanie wad innych to szczerość.

子zǐ曰yuē：“唯wéi女nǚ子zǐ与yú小xiǎo人rén为wéi难nán养yǎng也yě。近jìn之zhī则zé不bù孙sūn，远yuǎn之zhī则zé怨yuàn。”

XVII.24. Mistrz rzekł: — Kobiety drugiego rzędu i służący to osoby najtrudniejsze do kierowania. Jeśli zbliżasz się do nich, tracą wszelką powściągliwość. Jeśli od nich stronisz, skarżą się.

子zǐ曰yuē：“年nián四sì十shí而ér见jiàn恶wù焉yān，其qí终zhōng也yě已yǐ。”