Rozdział 20 Przypowieści Konfucjusza

尧Yao曰yuē：“咨zi，尔er舜Shun，天tian之zhi历li数shu在zai尔er躬gong，允yun执zhi其qi中zhong。四si海hai困kun穷qiong，天tian禄lu永yong终zhong。”
舜Shun亦yi以yi命ming禹Yu，曰yuē：“予yu小xiao子zi履Lü，敢gan用yong玄xuan牡mu，敢gan昭zhao告gao于yu皇huang皇huang后hou帝di，有you罪zui不bu敢gan赦she，帝di臣chen不bu蔽bi，简jian在zai帝di心xin。朕zhen躬gong有you罪zui，无wu以yi万wan方fang；万wan方fang有you罪zui，罪zui在zai朕zhen躬gong。周Zhou有you大da赉lai，善shan人ren是shi富fu。虽sui有you周zhou亲qin，不bu如ru仁ren人ren。百bai姓xing有you过guo，在zai予yu一yi人ren。谨jin权quan量liang，审shen法fa度du，修xiu废fei官guan，四si方fang之zhi政zheng行xing焉yan。兴xing灭mie国guo，继ji绝jue世shi，举ju逸yi民min，天tian下xia之zhi民min归gui心xin焉yan。所suo重zhong民min，食shi丧sang祭ji。宽kuan则ze得de众zhong，信xin则ze民min任ren焉yan，敏min则ze有you功gong，公gong则ze说yue。”

XX.1. Cesarz Yao rzekł:
— Otóż, Shunie, oto czas wyznaczony przez Niebo dla twego wstąpienia na tron cesarstwa. Przykładaj się do zachowania we wszystkim właściwej miary. Gdyby wskutek twego niedbalstwa ludowi zabrakło środków do życia, Niebo na zawsze odebrałoby ci władzę i królewskie skarby.
Shun dał te same przestrogi Yu, swemu następcy.
Cheng Tang, założyciel dynastii Shang, wypędziwszy Jie, ostatniego cesarza dynastii Xia, rzekł:
— Ja, Lü, który jestem niby słabe dziecię, ośmieliłem się złożyć w ofierze czarnego byka. Ośmieliłem się uroczyście oświadczyć, wobec dostojnego Władcy i Pana Niebios, że nie pozwolę sobie oszczędzić winowajcy i że nie pozostawię pogrzebanych w życiu prywatnym sług Najwyższego Króla, ponieważ okrucieństwa tyrana i cnoty mędrców zapisane były w sercu Najwyższego Mistrza. Jeśli popełnię przewinienie, lud nie będzie za nie odpowiedzialny. Jeśli lud popełni przewinienie, ja będę za nie odpowiedzialny.

Wu Wang, założyciel dynastii Zhou, rozlał swe dobrodziejstwa na całe cesarstwo. Wzbogacił jedynie ludzi cnotliwych.
— Choć tyran Zhou ma wielu bliskich krewnych, rzekł, nie dorównują oni moim ludziom, którzy są wielce cnotliwi. Jeśli go nie obalę, wszystkie skargi ludu zwrócą się przeciwko mnie samemu.
Uregulował wagi i miary, zrewidował prawa i rozporządzenia, przywrócił urzędy, które ustanowione były przez Zhou; i w całym cesarstwie zarząd na nowo wszedł na swój prawidłowy tor. Odbudował zniesione księstwa, dał przybraną potomność naczelnikom wielkich rodów zmarłym bez męskiego potomka; wyniósł na urzędy ludzi zdolnych, którzy pozostawieni byli w życiu prywatnym; i wszystkie serca były przy nim. Wielką wagę przywiązywał do wyżywienia ludu, do pogrzebów i do ofiar. Jeśli książę czyni dobrze wszystkim swym poddanym, zjedna sobie wszystkie serca; jeśli jest pilny, doprowadzi wszystkie swe dzieła do dobrego końca; jeśli jest sprawiedliwy, uczyni radość ludu.

Przypisy:

XX.1. Te wyrażenia, dostojny Władca i Pan Niebios, są pełnymi czci określeniami Najwyższego Mistrza. Wszyscy mędrcy są sługami Najwyższego Mistrza. Przed wyruszeniem przeciw Jie, Cheng Tang rzekł:
«Wszystkie czyny, dobre czy złe, są zapisane i czytelne w sercu Najwyższego Pana. Uderzając na Jie, uczynię jedynie zadość rozkazom Najwyższego Króla.»

子zi张Zhang问wen于yu孔Kong子zi曰yuē：“何he如ru，斯si可ke以yi从cong政zheng矣yi？”子zi曰yuē：“尊zun五wu美mei，屏bing四si恶e，斯si可ke以yi从cong政zheng矣yi。”子zi张Zhang曰yuē：“何he谓wei五wu美mei？”曰yuē：“君jun子zi惠hui而er不bu费fei，劳lao而er不bu怨yuan，欲yu而er不bu贪tan，泰tai而er不bu骄jiao，威wei而er不bu猛meng。”子zi张Zhang曰yuē：“何he谓wei惠hui而er不bu费fei？”子zi曰yuē：“因yin民min之zhi所suo利li而er利li之zhi，斯si不bu亦yi惠hui而er不bu费fei乎hu？择ze可ke劳lao而er劳lao之zhi，又you谁shui怨yuan？欲yu仁ren得de仁ren，又you焉yan贪tan？君jun子zi无wu众zhong寡gua、无wu小xiao大da、无wu敢gan慢man，斯si不bu亦yi泰tai而er不bu骄jiao乎hu？君jun子zi正zheng其qi衣yi冠guan，尊zun其qi瞻zhan视shi，俨yan然ran人ren望wang而er畏wei之zhi，斯si不bu亦yi威wei而er不bu猛meng乎hu？”子zi张Zhang曰yuē：“何he谓wei四si恶e？”子zi曰yuē：“不bu教jiao而er杀sha谓wei之zhi虐nüe，不bu戒jie视shi成cheng谓wei之zhi暴bao，慢man令ling致zhi期qi谓wei之zhi贼zei，犹you之zhi与yu人ren也ye，出chu纳na之zhi吝lin，谓wei之zhi有you司si。”

XX.2. Zizhang zapytał Konfucjusza, co należy czynić, by dobrze rządzić. Mistrz odpowiedział:
— Trzeba mieć w poszanowaniu pięć przymiotów i wystrzegać się czterech wad; to wystarczy.
— Jakież to pięć przymiotów? rzekł Zizhang.
Mistrz odpowiedział:
— Mądry książę świadczy dobrodziejstwa, niczego nie wydając; nakłada ciężary na lud, nie budząc jego niezadowolenia; ma pragnienia, nie będąc chciwym; jest szczęśliwy i spokojny, bez pychy i niedbalstwa; ma godność, nie mając w sobie nic surowego.
Zizhang rzekł:
— Jakże świadczy dobrodziejstwa, niczego nie wydając?
Mistrz odpowiedział:
— Sprzyja wszystkiemu, co dostarcza ludowi środków do życia; czyż w ten sposób nie świadczy dobrodziejstw, niczego nie wydając? Nie nakłada ani robót, ani innych ciężarów, jak tylko w stosownych porach i dla rzeczy niezbędnych; któż więc byłby niezadowolony? Pragnie, by jego rządy były dobroczynne, i osiąga to; jakże miałby być chciwy? Mądry książę, nie zważając na to, czy osób jest mało czy wiele, ani czy sprawy są ważne czy nie, nigdy nie pozwala sobie na najmniejsze niedbalstwo. Czyż nie jest spokojny, bez pychy i bez braku staranności? Mądry książę dba o to, by jego szaty i nakrycie głowy były dobrze dopasowane, by jego spojrzenie miało godność. Jego powaga budzi szacunek. Czyż nie jest majestatyczny, nie będąc surowym?
Następnie Zizhang zapytał, jakież to cztery wady należy odrzucać. Mistrz odpowiedział:
— Nie pouczać swych poddanych, a karać ich śmiercią, gdy przekraczają prawa, to okrucieństwo. Nie uprzedziwszy wcześniej, żądać, by nałożona praca została ukończona natychmiast, to pośpiech i gwałt. Wydawać rozkazy mało naglące, a potem przynaglać do ich wykonania, to mordowanie ludu. Gdy jest rzeczą bezwzględnie konieczną dać coś prędzej czy później, skąpo wyliczać to, co się otrzymuje i co się daje, to postępować jak zarządca.

子zi曰yuē：“不bu知zhi命ming，无wu以yi为wei君jun子zi；不bu知zhi礼li，无wu以yi立li也ye；不bu知zhi言yan，无wu以yi知zhi人ren也ye。”

XX.3. Mistrz rzekł:
— Kto nie zna woli Nieba, nigdy nie będzie mędrcem. Kto nie zna reguł i obyczajów, nie będzie stały w swoim postępowaniu. Kto nie umie rozróżnić prawdy od fałszu w mowach ludzi, nie może poznać ludzi.