Şifalı bitkiler ve tarlalar

Köylüye 农民 nóngmín, köye, kırsala 农村 nóngcūn, tarıma 农业 nóngyè denir: hepsi 农 nóng karakterinden çıkar. Tarla ise 田 tián olur ve karakter açıklama gerektirmez: bir parça toprak ve çevresindeki setler. Onu erkek anlamındaki 男 nán içinde buluruz: güç 力, üstünde de tarla 田; bir de 苗 miáo, yani filizde: bir tarlanın üstünde ot. Ağaçlar ve çiçekler sayfası tarlanın kenarında duruyordu. Bu sayfa tarlaya giriyor.

Türkçe de burada üç ayrı söz kullanır: çeltik, pirinç, pilav. Bitki 水稻 shuǐdào ya da 稻子 dàozi adını alır ve çeltik tarlasında, 稻田 dàotián içinde yetişir. Kabuğu ayıklanmış tane 米 mǐ olur. Pişince de 饭 fàn (bkz. Pirinçten tatlıya). Bir Çinli bu üçünü asla karıştırmaz; 米 ile söylenen “pirinç ekmek” onu gülümsetir. Buğdayda da durum aynıdır: tarlada 小麦 xiǎomài, öğütülünce 面 miàn.

Buğday ile pirincin sınırı Qinling Dağları ile Huai Irmağı’nın çizgisini izler; kalorifer sınırı da aynı çizgidir (bkz. Hava durumu): kuzeyde buğday, darı ve mısır, güneyde pirinç (3. cümle). “Beş tahıl”, 五谷 wǔgǔ, yalnızca Kuzey’in hesaba katıldığı bir çağdan kalmadır. Liste metinden metne değişir (pirinç kimi zaman vardır, kimi zaman yoktur, kenevir de öyle); hangisinin doğru olduğuna karar vermeye kalkışmayacağım. Bugün bu söz düpedüz bütün tahılları anlatır, 五谷丰登 wǔ gǔ fēng dēng deyiminde olduğu gibi.

种 karakterine dikkat: iki okunuşu vardır. Üçüncü tonla, zhǒng, tohum ve tür demektir: 这种蘑菇, “bu tür mantar” (4. cümle). Dördüncü tonla, zhòng, ekmek, dikmek demektir: 种地 zhòng dì, 种田 zhòng tián, 种植 zhòngzhí. Araziler 亩 mǔ ile ölçülür: bir mu hektarın on beşte biridir, aşağı yukarı 667 metrekare. 一亩三分地 yì mǔ sān fēn dì, “bir mu ve onda üç”, buradan gelir: herkesin efendisi olarak kalmak istediği küçük alan. Söylendiğine göre, imparatorun yılda bir kez Pekin’de kendi eliyle sürdüğü tarla bu büyüklükteydi.

Çinli öğrencilerin hepsi, Tang dönemi şairi 李绅 Li Shen’in köylülerin çilesi üzerine yazdığı iki dörtlüğü ezbere okur (21. ve 22. cümleler). İkincisi 粒粒皆辛苦 ile biter, “her tane emektir”; çocuklara kâselerini bitirmeleri bu dizeyle öğretilir. Mesleğin kendisi yedi karaktere sığar: 面朝黄土背朝天, yüz sarı toprağa, sırt göğe dönük. Pek çok kişi bu duruşu bırakıp şehre gitti (13. cümle).

Pirinçten söz edilir edilmez bir ad anılır: 袁隆平 Yuán Lóngpíng (1930-2021), hibrit çeltiği, 杂交水稻 zájiāo shuǐdào, 1970’lerde geliştiren ziraatçı (19. cümle). Öldüğünde binlerce kişi Changsha’ya çiçek bırakmaya geldi. Bir ziraatçı için bu şaşırtıcı gelebilir. Ama onun kuşağının açlığı yaşadığını ve 民以食为天, “halk için yemek gökyüzüdür” sözünün boş bir söz olmadığını hatırlamak gerekir.

Okumuşlar ise toprak işlemezdi. Öğrencisi Fan Chi kendisine tarımı öğretmesini isteyince, Konfüçyüs bu işi yaşlı bir köylünün daha iyi yapacağını söyler: 吾不如老农 (25. cümle, bkz. Konfüçyüs Söyleşileri’nin 13. Bölümü). Sonra, öğrenci çıkınca, ona küçük adam der. 陶渊明 Tao Yuanming ise görevinden ayrıldıktan sonra denemiştir. Sonucu övünmeden bildirir: fasulyeleri seyrektir, ot ise pek güzel büyümektedir (23. cümle).

İlaçlara geçelim. 药 yào, ilaç, ot anahtarının altında yazılır: ilaç her şeyden önce bir bitkidir. Köylülerin piri eczacıların da piridir. 神农 Shénnóng, “Kutsal Çiftçi”, insanlara tarımı öğretmiş, sonra da etkilerini öğrenmek için otları birer birer tatmış, derler (24. cümle). Bir günde yetmiş zehir: efsane nasıl dayandığını söylemez. Çok sonra, Ming döneminde, 李时珍 Lǐ Shízhēn yirmi yedi yılını 本草纲目 Běncǎo Gāngmù adlı eseri yazmaya verdi; eser bin dokuz yüze yakın maddeyi anlatır (20. cümle). 本草, kelimesi kelimesine “ot temelli”, farmakopenin eski adıdır. Çin tıbbının geri kalan söz varlığı Tedavi olmak sayfasındadır.

Yiyecek ile ilaç arasındaki sınır keskin değildir, Çinliler de bunu söyler: 药食同源 yào shí tóng yuán. Goji meyveleri termosta demlenir (10. cümle), kurutulmuş mandalina kabuğu, 陈皮 chénpí, çorbaya koku verir, yavşan otu, 艾草 àicǎo, beşinci ayda kapıya asılır (14. cümle). Adlar çoğu zaman birer imgedir. Hanımeli, 金银花 jīnyínhuā, “altın ve gümüş çiçeği”dir, çünkü beyaz açar, sonra sararır. Melekotu, 当归 dāngguī, “dönmeli” diye okunur (birkaç açıklama dolaşıyor, hangisinin doğru olduğunu bilmiyorum). Ginsenge, 人参 rénshēn, gelince, o insan biçimli köktür. Dikkat edin, 参 burada shēn diye okunur, cān diye değil; ikincisi 参加 kelimesindeki okunuştur.

Mantarlar için üç söz vardır: şapkalı olanlar için 菇 gū, odun üstünde yaprak yaprak büyüyenler için 耳 ěr, yani “kulak” (银耳 yín'ěr, “gümüş kulak”), bir de bilgince terim olan 菌 jūn; Yunnanlılar bütün yabani mantarlarına bu adı verir. Her yaz 野生菌 yěshēngjūn mevsimi orada pazarları ve hastaneleri doldurur (12. cümle). En tuhafı 冬虫夏草 dōngchóng xiàcǎo, “kışın kurt, yazın ot”tur: Tibet Platosu’nda bir tırtılın üstünde büyüyen ve onu mumyalayan bir mantar. Kimi yıllar altından pahalıya satıldı. 灵芝 língzhī ise resimlerin ve heykellerin ölümsüzlük mantarıdır. Bugün kapsül olarak satılıyor.

Toprak ve ilaçlar gündelik dile de yol bulmuştur. Köy kokan şey 土气 tǔqì, yani taşralı işidir; ama sade konuşan bir yönetici 接地气 jiē dìqì, “toprağın nefesine değer”. Ay sonunda “toprak yenir”, 吃土 chī tǔ. Borsada küçük yatırımcılar biçilen ve yeniden biten frenk soğanıdır: 割韭菜 gē jiǔcài. Saçmalayan kişi “yanlış ilaç içmiştir”, 吃错药 chī cuò yào. İş işten geçince de 后悔药 hòuhuǐyào, yani pişmanlık ilacı diye bir şey olmadığı hatırlatılır. Hiçbir eczane satmaz.

Sayfadaki herhangi bir karaktere tıklayın: yazım sırası, çizimin yönünü veren okla birlikte çizgi çizgi görünür.